Hozirgi paytda turli manbalarda diskurs hodisasiga berilayotgan o‘nlab ta’riflarni uchratish mumkin. Diskurs – bu lisoniy-pragmatik, lingvomadaniy, psixo-lingvistik omillar negizida shakllanuvchi matn sanalib, maqsadga yo‘naltirilgan ijtimoiy harakat sifatida qaraladigan nutq, muloqot jarayonida suhbatdoshlarning o‘zaro ta’siri va ularning ongi mexanizmlari (kognitiv jarayonlar)da ishtirok etuvchi komponent sifatida tushuniladi. Shunga ko‘ra “diskurs” atamasi “matn” atamasidan farqli o‘laroq, real hayotga aloqador hamda makon va zamonga xos tavsiflanadi [Арутюнова 1990: 13].  

T. A. van Deyk ta’rificha, diskurs – bu matn va nutq faoliyatining ijtimoiy-kognitiv jarayon sifatida namoyon bo‘lishi bo‘lib, u kommunikativ vaziyat, ishtirokchilar, ularning bilimlari va ideologik qarashlari bilan uzviy bog‘liqdir [van Dijk T. 2008: 12-16].

N. D. Arutyunova nazdida esa, diskurs – bu “hayotga singdirilgan nutq”, ya’ni u faqat til birliklarining yig‘indisi emas, balki muayyan kommunikativ vaziyatda, real muloqot sharoitida amalga oshadigan nutqiy faoliyatdir.
Diskurs – bu muayyan tarixiy davrda bilim va hokimiyat munosabatlarini shakllantiruvchi va tartibga soluvchi nutqiy amaliyotlar tizimidir [ Foucault:1972].

J. Ostin va J. Searl fikricha, diskurs – bu gaplar majmui emas, balki kommunikativ niyat asosida amalga oshiriladigan nutqiy harakatlar ketma-ketligidir [Austin J. L 1962: 23-25]. R. V. Langaker kognitiv lingvistika nazariyasida diskursga quyidagicha ta’rif beradi: diskurs – bu til vositasida reallikni konseptuallashtirish va tajribani muloqot orqali tuzilmaga solish jarayonidir. E. Benvenist esa diskursni quyidagicha ta’riflaydi, diskurs – bu “men–sen” munosabatida yuzaga keladigan subyektiv nutq bo‘lib, unda so‘zlovchining shaxsi va munosabati markaziy o‘rin tutadi.

Olim Fairclough diskurs tahlilini olib borib, quyidagi xulosaga keladi.
Diskurs – bu ijtimoiy amaliyot bo‘lib, u til orqali ijtimoiy munosabatlar, hokimiyat va ideologiyani qayta ishlab chiqaradi. Karasik esa quyidagicha izohlaydi:
Diskurs – bu muayyan madaniyat va kommunikativ makonda shakllanadigan, ishtirokchilarning ijtimoiy rollari va qadriyatlari bilan belgilanadigan nutqiy faoliyat turi.

Diskurs atamasi dastlab gap, nutq va diskurs o‘zaro bog‘langan hodisa sifatida qaratilgan. Vaqt o‘tishi bilan zamonaviy tilshunoslikda diskurs tushunchasi ko‘p qirrali, murakkab kommunikativ jarayon sifatida qaralmoqda.

Zamonaviy tilshunoslikda tilni pragmatik tahlil etishda diskurs atamasi sakkiz xil maʼnoda qo‘llaniladi:

1) so‘z muqobili;

2) iboralardan o‘lchami bo‘yicha ortadigan birlik;

3) nutq vaziyati hisobga olingan holda muloqotning adresatga taʼsiri;

4) suhbat, nutqda so‘zlovchi o‘rni;

6) lisoniy birliklardan foydalanish;

7) fikrning ijtimoiy yoki mafkuraviy cheklangan turi;

8) matn yaratish shartlarini tadqiq etishga mo‘ljallangan nazariy qurilmalar

[Арутюнова 1990: 20].

G‘arbdagi olimlarning ba’zilari matn va diskursni gap hodisasi bilan qiyoslashga odatlanishgan. Jumladan, ingliz adabiyotshunosi R.Fauler “Linguistics and the Novel” kitobida “matn” tushunchasini nutqiy tuzilmalarning sirtqi qatlami bilan tenglashtiradi. Matn, olimning talqini bo‘yicha, gaplar birikishidan hosil bo‘ladigan tuzilma va o‘quvchi gaplar ketma-ketligidan ma’noni anglab yetadi. Diskurs esa “nuqtayi nazar” (point of view), “munosabat” (attitude), “dunyoqarash” (world view) kabi modal omillardan iborat va mazmun jihatidan muallifning voqelikka munosabatini aks ettiradi [Fowler 1983: 49].

“Diskurs tahlili” (Discourse analysis) asarida matn va diskurs tushunchalari til va nutq qarama-qarshiligida tavsiflanadi. Ushbu kitob mualliflarining fikricha, diskurs “qo‘llanishdagi til” (language in use) bo‘lsa, matn esa kommunikativ harakatning lisoniy qaydidir [Brown, Yule 1983: 1-6].

Haqiqatan ham, matn ma’no shakllanishini boshlab beruvchi vosita bo‘lsa, diskurs xuddi shu jarayonning o‘zidir [Haberland 1999: 915]. Shu sabab, matn va diskurs hodisalari munosabati talqinida oxirgisini lisoniy shaxs faoliyati doirasida tavsiflash lozim bo‘ladi. Matn esa shu faoliyat mahsulidir.

Hozirgi paytda diskurs nazariyasi sohasida ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirilganini e’tirof etish lozim. Diskurs tahlili tildan ijtimoiy-madaniy muhitda foydalanish bilan bog‘liq holda olib borilmoqda. L.M.Makarov yozishicha, diskurs tahlilida lisoniy muloqotning ijtimoiy-madaniy va interaktiv jihatlari o‘rganiladi, “lekin, bundan uning hududi faqat og‘zaki dialog bilan chegaralanadi, degan xulosaga kelmaslik kerak: lisoniy muloqotning har qanday ko‘rinishi....shu nuqtayi nazardan tahlilga tortilishi mumkin” [Макаров 2003: 88].

Diskursning keng ma’noda talqin qilinishi uning kategorial belgilarini aniqlashni taqozo etadi. Ushbu hodisaning struktur-semantik, kommunikativ-pragmatik, kognitiv va estetik-madaniy xususiyatlarini e’tiborga olish lozimligini uqtirgan tadqiqotchilar uning kategorial belgilari antropotsentriklik, vaziyatlilik, adreslilik, ochiqlik, protsessuallik, milliy o‘ziga xoslik kabilardan iborat ekanini qayd etadi [Нормуродова 2020: 16-17].

Diskursning keng ma’noda talqin qilinishi uni faqat tayyor matn mahsuli sifatida emas, balki ijtimoiy-madaniy, kognitiv va kommunikativ jarayon sifatida anglashni taqozo etadi. Shu bois diskursni tahlil qilishda uning kategorial belgilarini aniqlash muhim metodologik vazifa hisoblanadi. Tadqiqotchilar diskurs hodisasining struktur-semantik, kommunikativ-pragmatik, kognitiv hamda estetik-madaniy xususiyatlarini kompleks yondashuv asosida o‘rganish lozimligini ta’kidlaydilar. Bunday yondashuv diskursning til tizimi doirasidan chiqib, real muloqot jarayonida shakllanuvchi, inson omiliga bevosita bog‘liq bo‘lgan ko‘p qirrali hodisa ekanini ochib beradi.

Xususan, diskursning antropotsentriklik belgisi uning markazida inson shaxsiyati, nutq egasining niyati, tajribasi va dunyoqarashi turishini anglatadi. Nutq subyekti diskursni yaratishda faqat til birliklaridan emas, balki o‘zining ijtimoiy mavqei, madaniy bilimlari va kognitiv tajribasidan ham foydalanadi. Vaziyatlilik belgisi esa diskursning muayyan kommunikativ vaziyat bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatadi: nutqning ma’nosi va funksiyasi aynan o‘sha vaziyat, makon va zamon doirasida shakllanadi.

Adreslilik diskursning muayyan adresatga qaratilganligini, ya’ni nutq har doim kimdir uchun, kimnidir inobatga olgan holda yaratilishini bildiradi. Bu holatda adresatning yoshi, ijtimoiy mavqei, bilim darajasi va madaniy kompetensiyasi nutqning tuzilishi hamda mazmuniga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Diskursning ochiqligi uning boshqa matnlar, kontekstlar va madaniy kodlar bilan o‘zaro aloqadorligini ifodalaydi. Ya’ni diskurs doimo intertekstual munosabatlar tizimida mavjud bo‘lib, u oldingi bilimlar va tajribalar bilan boyitiladi.

Protsessuallik belgisi diskursni dinamik, vaqt davomida rivojlanib boradigan hodisa sifatida tavsiflaydi. Diskurs tayyor va o‘zgarmas tuzilma emas, balki muloqot jarayonida bosqichma-bosqich shakllanib, nutq ishtirokchilarining reaksiyalari asosida rivojlanadi. Nihoyat, milliy o‘ziga xoslik diskursda muayyan xalqning madaniy qadriyatlari, mentaliteti, tarixiy tajribasi va tilga xos dunyoqarashi aks etishini anglatadi. Har bir millat diskurs orqali o‘ziga xos estetik didi, axloqiy me’yorlari va ijtimoiy ideallarini namoyon etadi.

Shunday qilib, diskursning kategorial belgilari uni murakkab, ko‘p darajali va ko‘p funksiyali hodisa sifatida talqin qilish imkonini beradi hamda lingvistik tadqiqotlarda til, tafakkur va madaniyatning o‘zaro uzviy bog‘liqligini yoritishga xizmat qiladi.