Jahon adabiyoti va madaniyati tarixida ma’rifatparvarlik harakati inson tafakkurining yangilanishi, jamiyatni aql, ilm, tarbiya va ijtimoiy mas’uliyat asosida isloh qilish g‘oyalarining kuchayishi bilan bevosita bog‘liqdir. Har bir xalq tarixida ma’rifatparvarlik bir xil shaklda yuzaga kelmagan. Uning mazmuni muayyan xalqning siyosiy tuzumi, diniy-ma’naviy qadriyatlari, iqtisodiy taraqqiyot darajasi, ta’lim tizimi, matbuot va adabiy muhitining rivojlanish xususiyatlari bilan belgilanadi. Shu jihatdan ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarlik an’analarini qiyosiy-tipologik tahlil qilish nafaqat ikki adabiy-madaniy hodisaning o‘xshash va farqli tomonlarini ochib beradi, balki Sharq va G‘arb modernlashuv jarayonlarining o‘ziga xos qonuniyatlarini ham aniqlash imkonini yaratadi.

Ingliz ma’rifatparvarligi XVII–XVIII asrlarda Yevropa ilmiy-falsafiy tafakkuri, empirizm, reformatsiya, fuqarolik huquqlari, parlamentarizm va sanoat taraqqiyoti bilan chambarchas aloqada shakllandi. Bu jarayonda Frensis Bekon, Jon Lokk, Isaak Nyuton, Jozef Addison, Richard Stil, Daniel Defo, Jonatan Svift kabi mutafakkir va adiblarning asarlari aql, tajriba, shaxs erkinligi, ijtimoiy tanqid va ma’naviy tarbiya masalalarini markazga olib chiqdi. Ingliz ma’rifatparvarligida inson tafakkurini dogmatik qarashlardan ozod etish, jamiyatni huquqiy va axloqiy asoslarda takomillashtirish, shaxsning mustaqil fikrlash salohiyatini kuchaytirish muhim vazifa sifatida qaraldi.

O‘zbek ma’rifatparvarlik va islohot an’analari esa XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jadidchilik harakati negizida rivojlandi. Bu davrda Turkiston jamiyati mustamlaka tuzumi, eskirgan ta’lim tizimi, ijtimoiy qoloqlik, iqtisodiy zaiflik va milliy ong inqirozi bilan yuzma-yuz kelgan edi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Cho‘lpon, Is’hoqxon Ibrat kabi jadid ma’rifatparvarlari xalqni ilmga, yangi maktabga, dunyoviy bilimlarga, matbuot va teatr orqali ijtimoiy uyg‘onishga chaqirdilar. Ularning asarlarida ma’rifat faqat bilim olish vositasi emas, balki millatni saqlash, taraqqiyotga erishish va tarixiy tanazzuldan chiqishning asosiy yo‘li sifatida talqin qilindi.

Ushbu maqolaning dolzarbligi shundaki, ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarlik an’analarini qiyosiy o‘rganish orqali har ikki xalq adabiyotida islohot g‘oyalari qanday tarixiy zaruratdan tug‘ilgani, qanday ijtimoiy omillar bilan bog‘langani va qanday adabiy shakllarda ifodalangani aniqlanadi.

Mavzuga oid adabiyotlar tahlili

Ma’rifatparvarlik hodisasini nazariy jihatdan o‘rganishda Immanuil Kantning “Ma’rifat nima?” savoliga bergan javobi muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Kant ma’rifatni insonning o‘z aqlidan mustaqil foydalanishga jur’at etishi bilan bog‘laydi. Jon Lokk falsafasida esa shaxs erkinligi, tajriba, tabiiy huquq va hokimiyatning cheklanishi kabi g‘oyalar ingliz ma’rifatparvarligining siyosiy-falsafiy asoslarini belgilab berdi. Frensis Bekonning empirizmga asoslangan ilmiy qarashlari ham ingliz tafakkurida tajriba va kuzatishga tayanish an’anasini mustahkamladi.

Ingliz adabiy-ma’rifiy tafakkurini tahlil qilgan tadqiqotchilar orasida Roy Porter, J. G. A. Pocock, Jonathan Israel, Ian Watt kabi olimlarning ishlari muhim ahamiyatga ega. Ularning tadqiqotlarida ingliz ma’rifatparvarligi nafaqat falsafiy oqim, balki matbuot, esseistika, roman, satira va ijtimoiy tanqid orqali shakllangan keng madaniy jarayon sifatida baholanadi.

O‘zbek ma’rifatparvarligi va jadidchilik harakatini o‘rganishda Begali Qosimov, Naim Karimov, Dilorom Alimova, Adeeb Khalid, Hamidulla Boltaboyev kabi tadqiqotchilarning ishlari alohida o‘rin tutadi. Ularning ilmiy izlanishlarida jadidchilik harakati milliy uyg‘onish, yangi maktab, matbuot, teatr, til islohoti va siyosiy ong shakllanishi bilan uzviy bog‘liq jarayon sifatida yoritiladi. Xususan, jadid adabiyoti vakillari ma’rifatni xalqning ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy uyg‘onish vositasi sifatida talqin qilganlari ko‘rsatiladi.

Shu bilan birga, mavjud tadqiqotlarda ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarlik an’analari ko‘pincha alohida-alohida o‘rganilgan. Ularni umumiy modernlashuv jarayoni doirasida qiyosiy-tipologik jihatdan tahlil qilish esa ikki adabiy-madaniy tizim o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni yanada chuqurroq ochib berish imkonini yaratadi.

Tadqiqot metodologiyasi

Maqolada qiyosiy-tipologik, tarixiy-madaniy, kontekstual, germenevtik va adabiy-tahliliy metodlardan foydalanildi. Qiyosiy-tipologik metod ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarlik an’analarida uchraydigan umumiy struktura, g‘oya va funksiyalarni aniqlashga xizmat qildi. Tarixiy-madaniy metod har ikki xalq ma’rifatparvarligining paydo bo‘lishiga ta’sir qilgan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlarni izohlash imkonini berdi. Kontekstual yondashuv esa ma’rifatparvarlik g‘oyalarining aniq tarixiy muhitda qanday ma’no kasb etganini aniqlashda qo‘llanildi.

Tadqiqot obyekti sifatida ingliz ma’rifatparvarlik tafakkuriga mansub falsafiy, publitsistik va adabiy qarashlar hamda o‘zbek jadid adabiyoti vakillarining ma’rifiy-islohotchilik g‘oyalari tanlandi. Tadqiqot predmeti esa ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarlik an’analarini shakllantirgan umumiy va farqli omillar, ularning adabiy ifoda shakllari va ijtimoiy vazifalaridan iborat.

Tahlil va natijalar

1. Ingliz ma’rifatparvarligini shakllantirgan asosiy omillar

Ingliz ma’rifatparvarligi uzoq tarixiy tayyorgarlik natijasida shakllandi. Uning ildizlari Uyg‘onish davri gumanizmi, reformatsiya, ilmiy inqilob va siyosiy-huquqiy yangilanishlar bilan bevosita bog‘liqdir. Ingliz jamiyatida reformatsiya diniy tafakkurni qayta ko‘rib chiqishga, shaxsning e’tiqod va vijdon erkinligi masalasini ilgari surishga zamin yaratdi. Bu jarayon keyinchalik insonning mustaqil fikrlash huquqi va jamiyatdagi shaxsiy mas’uliyat g‘oyalari bilan uyg‘unlashdi.

Ilmiy inqilob ingliz ma’rifatparvarligining yana bir muhim omili bo‘ldi. Frensis Bekon ilgari surgan tajriba va kuzatuvga asoslangan bilish nazariyasi, Isaak Nyuton kashfiyotlari, tabiat qonunlarini aql va ilm orqali tushuntirishga intilish jamiyat tafakkurida ratsionalizm va empirizm mavqeini kuchaytirdi. Natijada ma’rifat insonni afsona, xurofot va ko‘r-ko‘rona e’tiqoddan xalos etuvchi kuch sifatida talqin qilindi.

Siyosiy omillar ham ingliz ma’rifatparvarligida muhim o‘rin tutdi. XVII asrdagi siyosiy jarayonlar, parlament institutining mustahkamlanishi, hokimiyatni cheklash g‘oyalari va fuqarolik huquqlarining kuchayishi ma’rifatparvarlik tafakkurining siyosiy yo‘nalishini belgiladi. Jon Lokkning davlat, shaxs erkinligi va tabiiy huquqlar haqidagi qarashlari ingliz liberal tafakkurining asoslaridan biriga aylandi.

Iqtisodiy omil ham e’tibordan chetda qolmaydi. Savdo-sotiqning kengayishi, shahar madaniyatining rivojlanishi, o‘rta tabaqaning kuchayishi va keyinchalik sanoatlashuv jarayoni ingliz jamiyatida yangi ijtimoiy kuchlarni yuzaga chiqardi. Bu kuchlar savodxonlik, matbuot, kitobxonlik va jamoatchilik fikrining shakllanishini tezlashtirdi. Ayniqsa, XVIII asrda gazeta, jurnal, esse va roman janrlarining rivojlanishi ma’rifatparvarlik g‘oyalarining keng ommaga yetib borishiga xizmat qildi.

Ingliz adabiyotida ma’rifatparvarlik g‘oyalari ko‘pincha satira, publitsistika, roman va esse shaklida namoyon bo‘ldi. Daniel Defoning “Robinson Crusoe” asarida mehnat, aql, tashabbuskorlik va individual iroda ulug‘langan bo‘lsa, Jonatan Svift satiralarida jamiyatdagi siyosiy ikkiyuzlamachilik, axloqiy buzilish va inson tabiatidagi ziddiyatlar tanqid qilindi. Addison va Stilning “The Spectator” jurnalidagi esselari esa shahar madaniyati, odob-axloq, did, muomala va fuqarolik ongini shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.

2. O‘zbek ma’rifatparvarlik va islohot an’analarini shakllantirgan omillar

O‘zbek ma’rifatparvarligi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonning murakkab ijtimoiy-siyosiy sharoitida shakllandi. Bu davrda mintaqa Rossiya imperiyasi mustamlakachilik siyosati ta’sirida bo‘lib, mahalliy jamiyatda iqtisodiy, siyosiy va madaniy qoloqlik kuchli sezilardi. An’anaviy maktab va madrasa tizimi zamon talablariga to‘liq javob bera olmay qolgan, dunyoviy fanlar, texnika, tabiiy bilimlar va yangi pedagogik metodlarga ehtiyoj ortgan edi.

Jadidchilik harakati ana shu tarixiy zarurat natijasida yuzaga keldi. “Usuli jadid” maktablari eski ta’lim tizimini isloh qilish, bolalarni tez va samarali savod chiqarishga o‘rgatish, dunyoviy fanlarni o‘qitish, ona tili, geografiya, tarix, matematika kabi fanlarni ta’lim jarayoniga kiritish maqsadini ko‘zladi. Shu jihatdan o‘zbek ma’rifatparvarligi avvalo ta’lim islohoti bilan bog‘liq harakat sifatida maydonga chiqdi.

O‘zbek jadidlarining asosiy maqsadi xalqni jaholatdan qutqarish, milliy ongni uyg‘otish, zamonaviy bilimlar orqali jamiyatni taraqqiyot sari boshlash edi. Behbudiy “Padarkush” dramasi orqali ilmsizlik va tarbiyasizlikning fojiali oqibatlarini ko‘rsatdi. Abdulla Avloniy “Turkiy Guliston yoxud axloq” asarida tarbiya, axloq, ilm, vatanparvarlik va milliy mas’uliyat masalalarini keng yoritdi. Fitrat asarlarida esa millat, ozodlik, islohot, ma’naviy uyg‘onish va zamonaviy tafakkur g‘oyalari kuchli ifodalandi.

Matbuot va teatr o‘zbek ma’rifatparvarligining asosiy vositalaridan biri bo‘ldi. Jadidlar gazeta va jurnallar orqali xalq bilan muloqot qildilar, ijtimoiy muammolarni ko‘tardilar, yangi fikrlarni ommalashtirdilar. Teatr esa savodsiz yoki kam savodli qatlamlarga ham ta’sir ko‘rsata oladigan kuchli ma’rifiy minbar vazifasini bajardi. Demak, o‘zbek ma’rifatparvarligida adabiyot, publitsistika va teatr bevosita ijtimoiy islohot vositasi sifatida xizmat qildi.

O‘zbek ma’rifatparvarligining yana bir muhim omili milliy o‘zlikni anglash ehtiyoji edi. Mustamlaka sharoitida xalqning tili, dini, madaniyati va tarixiy xotirasini saqlab qolish jadidlar uchun dolzarb vazifaga aylandi. Shu sababli ular ma’rifatni faqat individual kamolot emas, balki milliy najot va ijtimoiy uyg‘onish vositasi deb bildilar.

3. Ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarligidagi umumiy omillar

Ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarlik an’analarining tarixiy sharoiti turlicha bo‘lsa-da, ularning shakllanishida bir qator umumiy omillar mavjud.

Birinchidan, har ikki an’ana ham jamiyatdagi ma’naviy va ijtimoiy inqirozga javob sifatida yuzaga kelgan. Ingliz ma’rifatparvarlari feodal-dogmatik qarashlar, siyosiy mutlaqlik, diniy murosasizlik va axloqiy muammolarni tanqid qilgan bo‘lsalar, o‘zbek jadidlari jaholat, qoloqlik, eski ta’lim tizimi, milliy loqaydlik va mustamlaka sharoitidagi ijtimoiy zaiflikni tanqid qildilar.

Ikkinchidan, har ikki harakatda ta’lim va tarbiya markaziy o‘rin tutadi. Ingliz ma’rifatparvarlari inson aqlini rivojlantirish, savodxonlikni kengaytirish, did va axloqni tarbiyalashga e’tibor qaratdilar. O‘zbek jadidlari esa yangi maktablar ochish, darsliklar yaratish, xalqni dunyoviy fanlarga o‘rgatish orqali jamiyatni yangilashga intildilar.

Uchinchidan, adabiyot va matbuot har ikki ma’rifatparvarlik an’anasida ijtimoiy ongni shakllantirish vositasiga aylandi. Ingliz adabiyotida roman, esse, satira va jurnalistika ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yoygan bo‘lsa, o‘zbek jadid adabiyotida drama, she’riyat, publitsistika, darslik va gazeta maqolalari shu vazifani bajardi.

To‘rtinchidan, har ikki an’ana ham insonni faol, ongli va mas’uliyatli shaxs sifatida tarbiyalashga qaratilgan. Ingliz ma’rifatparvarligida bu g‘oya shaxs erkinligi va fuqarolik mas’uliyati bilan bog‘liq bo‘lsa, o‘zbek jadidchiligida u millat taqdiri uchun javobgarlik, vatanparvarlik va ma’rifiy fidoyilik sifatida namoyon bo‘ldi.

Beshinchidan, har ikki adabiy-ma’rifiy jarayonda islohot g‘oyasi mavjud. Ammo bu islohotning mazmuni turlicha: ingliz an’anasida islohot ko‘proq huquqiy, siyosiy, iqtisodiy va axloqiy takomillashuv bilan bog‘langan; o‘zbek an’anasida esa ta’lim, til, milliy ong, madaniyat va ijtimoiy uyg‘onish islohoti ustuvor bo‘lgan.

4. Ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarligidagi farqli omillar

Ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarlik an’analarining eng muhim farqi ularning tarixiy-siyosiy sharoitida ko‘rinadi. Ingliz ma’rifatparvarligi nisbatan mustaqil, siyosiy institutlari shakllanib borayotgan, savdo va sanoat taraqqiy etayotgan jamiyatda yuzaga keldi. O‘zbek ma’rifatparvarligi esa mustamlaka sharoitida, siyosiy erkinlik cheklangan, milliy taraqqiyot imkoniyatlari tashqi kuchlar tomonidan nazorat qilingan bir davrda shakllandi.

Ikkinchi farq mafkuraviy asoslarda namoyon bo‘ladi. Ingliz ma’rifatparvarligi Yevropa ratsionalizmi, empirizm, protestant axloqi, tabiiy huquq nazariyasi va liberalizm bilan bog‘liq bo‘lsa, o‘zbek jadidchiligi islomiy islohchilik, turkiy-musulmon modernizmi, milliy uyg‘onish va mustamlakachilikka qarshi madaniy qarshilik g‘oyalari bilan uyg‘unlashgan.

Uchinchi farq ma’rifatparvarlikning asosiy adresatida ko‘rinadi. Ingliz ma’rifatparvarlari ko‘proq shakllanayotgan o‘rta tabaqa, savodli shahar aholisi, siyosiy jamoatchilik va kitobxon ommaga murojaat qilganlar. O‘zbek jadidlari esa keng xalq ommasi, avvalo savodsiz yoki kam savodli qatlam, yosh avlod, ota-onalar, mahalliy ziyolilar va milliy uyg‘onishga muhtoj jamiyatga murojaat qildilar.

To‘rtinchi farq adabiy janrlar tizimida seziladi. Ingliz ma’rifatparvarligida roman, satirik proza, falsafiy traktat, esse va jurnal maqolalari yetakchi bo‘lgan. O‘zbek jadidchiligida esa drama, publitsistika, darslik, she’riyat, ma’rifiy hikoya va sahna asarlari muhim o‘rin egalladi. Bu farq kitobxonlik madaniyati, savodxonlik darajasi va ijtimoiy kommunikatsiya shakllari bilan bog‘liq edi.

Beshinchi farq din va ma’rifat munosabatida namoyon bo‘ladi. Ingliz ma’rifatparvarligida diniy dogmatizmni cheklash, sekulyar tafakkurni kuchaytirish va aqlni mustaqil bilish mezoni sifatida qarash ustuvor bo‘lgan. O‘zbek jadidlarida esa dinni inkor etish emas, balki uni jaholat, xurofot va qoloq talqinlardan ajratish, islomni ilm, axloq va taraqqiyot bilan uyg‘unlashtirishga intilish kuzatiladi.

Oltinchi farq natija va tarixiy taqdir masalasida ko‘zga tashlanadi. Ingliz ma’rifatparvarligi keyinchalik parlamentarizm, liberal-demokratik institutlar, sanoat jamiyati va fuqarolik madaniyatining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbek jadidchiligi esa qisqa tarixiy davrda ulkan ma’rifiy yutuqlar yaratgan bo‘lsa-da, sovet totalitar siyosati davrida og‘ir ta’qib va qatag‘onlarga uchradi. Shunga qaramay, jadidlarning g‘oyalari keyingi milliy uyg‘onish, mustaqillik tafakkuri va zamonaviy o‘zbek madaniyati uchun muhim ma’naviy asos bo‘lib qoldi.

5. Qiyosiy-tipologik jadval

Muhokama

Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarlik an’analari bir-biridan tarixiy, siyosiy va mafkuraviy jihatdan farq qilsa-da, ularni umumiy tipologik modelga birlashtiruvchi jihatlar mavjud. Har ikki an’anada ma’rifat jamiyatni yangilashning asosiy sharti sifatida baholanadi. Har ikki adabiy jarayonda ziyoli shaxs jamiyatdagi muammolarni ko‘ra oladigan, ularni tanqid qiladigan va xalqni islohotga chaqiradigan faol subyekt sifatida namoyon bo‘ladi.

Ingliz ma’rifatparvarligida “aql orqali ozodlikka erishish” g‘oyasi yetakchi bo‘lsa, o‘zbek jadidchiligida “ilm orqali millatni uyg‘otish” g‘oyasi ustunlik qiladi. Bu ikki formulada umumiylik ham, farq ham mujassam. Umumiylik — har ikki holatda ham bilim, fikr va tarbiya jamiyatni o‘zgartiruvchi kuch sifatida baholanadi. Farq esa ingliz an’anasida individual erkinlik va fuqarolik huquqlari markazda turgan bo‘lsa, o‘zbek an’anasida milliy najot, madaniy saqlanish va ta’lim orqali taraqqiyotga chiqish vazifasi ustuvor bo‘lganidadir.

Shuningdek, ingliz ma’rifatparvarligi ko‘proq allaqachon shakllanayotgan kapitalistik va fuqarolik jamiyati ehtiyojlariga javob bergan bo‘lsa, o‘zbek ma’rifatparvarligi hali shakllanish imkoniyati cheklangan milliy jamiyatni uyg‘otish, uni zamonaviy dunyo bilan muloqotga olib chiqish vazifasini bajardi. Shu sababli o‘zbek jadidlarining ma’rifatparvarligi ko‘proq fojiali, fidoyilikka asoslangan va milliy qismat bilan bog‘langan xarakterga ega.

Ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarlik hamda islohot an’analarini qiyosiy-tipologik tahlil qilish quyidagi ilmiy xulosalarga olib keladi.

Birinchidan, har ikki an’ana ham jamiyatdagi ijtimoiy-ma’naviy inqirozga javob sifatida yuzaga kelgan. Ingliz ma’rifatparvarligi feodal-dogmatik tafakkur, siyosiy mutlaqlik va ilmiy cheklanganlikka qarshi shakllangan bo‘lsa, o‘zbek jadid ma’rifatparvarligi mustamlaka sharoiti, jaholat, eski ta’lim tizimi va milliy loqaydlikka qarshi maydonga chiqdi.

Ikkinchidan, ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarlik an’analarida ta’lim, tarbiya, adabiyot va matbuot jamiyatni isloh qilishning muhim vositasi sifatida baholangan. Har ikki adabiy jarayonda yozuvchi va ziyoli shaxs faqat badiiy ijodkor emas, balki ijtimoiy fikr yetakchisi sifatida namoyon bo‘lgan.

Uchinchidan, ingliz ma’rifatparvarligi individual erkinlik, empirizm, huquqiy ong, parlamentarizm va liberal tafakkur bilan bog‘liq holda rivojlangan. O‘zbek ma’rifatparvarligi esa jadidchilik, yangi maktab, milliy uyg‘onish, til va madaniyatni isloh qilish, xalqni taraqqiyotga yetaklash g‘oyalari bilan belgilanadi.

To‘rtinchidan, har ikki an’ana umumjahon modernlashuv jarayonining turli tarixiy-madaniy ko‘rinishlaridir. Ingliz modeli G‘arb modernizatsiyasining ichki evolyutsion shaklini ifodalasa, o‘zbek modeli mustamlaka sharoitida milliy-madaniy uyg‘onish va islohotga intilish shaklida namoyon bo‘ladi.

Beshinchidan, ingliz va o‘zbek ma’rifatparvarlik an’analarini qiyosiy o‘rganish bugungi adabiyotshunoslik, madaniyatshunoslik va qiyosiy til-adabiyot tadqiqotlari uchun muhim nazariy ahamiyatga ega. Chunki bunday yondashuv Sharq va G‘arb ma’rifatparvarligi o‘rtasidagi universal va milliy xususiyatlarni aniqlashga xizmat qiladi.