Paremiologiya-tilshunoslikning xalq donishmandligi, ijtimoiy tajriba va axloqiy-me’yoriy qarashlarni ixcham, obrazli va barqaror shaklda ifodalovchi birliklar — maqol, matal, hikmatli so‘z va aforizmlarni o‘rganuvchi muhim yo‘nalishidir. Paremiologik birliklar til tizimining periferik qismi bo‘lib ko‘rinsa-da, ular milliy tafakkur, madaniy xotira va qadriyatlar tizimini eng zich semantik qatlamda mujassamlashtiradi. Shu bois paremiologiya bugungi kunda nafaqat an’anaviy frazeologiya yoki folklorshunoslik doirasida, balki lingvokulturologiya, kognitiv tilshunoslik, etnolingvistika hamda diskurs tahlili bilan uzviy aloqada o‘rganilmoqda.

Maqol va matallar xalqning ko‘p asrlik kuzatuvi, hayotiy tajribasi va ijtimoiy munosabatlaridan kelib chiqqan holda shakllanadi. Ular mehnat faoliyati, tabiat hodisalari, insonlararo munosabatlar, axloqiy qadriyatlar, diniy e’tiqodlar hamda tarixiy sharoitlarning tilga ko‘chgan ko‘rinishi sifatida namoyon bo‘ladi. Paremiologik birliklarning barqarorligi, qisqaligi va umumlashtirish xususiyati ularni kommunikativ jarayonda kuchli pragmatik vositaga aylantiradi. Ayniqsa, nutqda dalillash, nasihat, ogohlantirish, baholash va ijtimoiy me’yorni ifodalash kabi vazifalarda maqollarning roli beqiyosdir. [ Wander 1880: 127].

Nemis va o‘zbek tillari turli til oilalariga mansub bo‘lishiga qaramay, har ikkala tilda ham paremiologik fond nihoyatda boy va tarixiy ildizlarga ega. Bu boylik ularning uzoq davom etgan og‘zaki an’analari, diniy-ma’rifiy manbalari, yozma adabiyot taraqqiyoti hamda ilmiy tadqiqotlar natijasida saqlanib, tizimlashtirib kelingani bilan izohlanadi. Paremiologik birliklar orqali xalqning olamni lisoniy anglash modeli, voqelikni konseptuallashtirish usullari va qadriyatlar ierarxiyasi yaqqol namoyon bo‘ladi. Shuning uchun ham paremiologiyani qiyosiy o‘rganish turli madaniyatlarning dunyoqarashidagi o‘xshash va farqli jihatlarni aniqlash imkonini beradi.

Tarixiy nuqtayi nazardan qaralganda, paremiologik birliklar dastlab og‘zaki xalq ijodi doirasida vujudga kelgan bo‘lib, keyinchalik diniy matnlar, yozma adabiyot va ilmiy faoliyat ta’sirida barqarorlashgan, kengaygan va tizimlashtirilgan. Nemis paremiologiyasida Bibliya va xristian axloqiy qarashlari, o‘zbek paremiologiyasida esa Qur’on, hadis va islomiy-ma’rifiy tafakkur muhim mazmuniy manba bo‘lib xizmat qilgan. Shu bilan birga, har ikkala madaniyatda ham maqollar xalq turmushi, mehnat tajribasi va ijtimoiy munosabatlar asosida shakllangan umumxalq donishmandligining mahsuli sifatida qaraladi.

Zamonaviy tilshunoslikda paremiologik birliklar faqat folklor namunasi sifatida emas, balki milliy mentalitetni, konseptual tizimni va lingvokulturologik kodlarni ochib beruvchi muhim material sifatida talqin etilmoqda. Kognitiv yondashuv paremiologik birliklarda jamlangan konseptlarni, stereotiplarni va madaniy ssenariylarni aniqlashga xizmat qilsa, lingvokulturologik yondashuv ularning milliy qadriyatlar bilan bog‘liqligini yoritadi. Shu jihatdan nemis va o‘zbek paremiologiyasini tarixiy shakllanish bosqichlari asosida qiyosiy tahlil qilish dolzarb ilmiy masala hisoblanadi. [Doniyorov 2002:12].

Mazkur maqolaning maqsadi nemis va o‘zbek paremiologiyasining shakllanish bosqichlarini tarixiy-lisoniy taraqqiyot jarayonida aniqlash, ularning mazmuniy manbalarini yoritish hamda qiyosiy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot jarayonida paremiologik birliklarning og‘zaki an’ana davri, diniy-ma’rifiy ta’sir bosqichi, yozma adabiyot davri, ilmiy tasniflash bosqichi hamda zamonaviy lingvistik talqin davri ajratib ko‘rsatildi.

Quyida biz nemis paremiologik fondining shakllanishi uzoq tarixiy jarayon mahsuli bo‘lib, u german qabilalarining og‘zaki ijod an’analari, xristianlik mafkurasi, yozma adabiyot taraqqiyoti hamda ilmiy tizimlashtirish bosqichlari orqali bugungi holatiga kelgan. Har bir bosqich paremiologik birliklarning mazmuni, shakli va funksional qo‘llanishiga muayyan ta’sir ko‘rsatgan.

Dastlabki bosqich qadimgi german qabilalarining og‘zaki ijodi bilan bog‘liqdir. Bu davrda maqollar kundalik turmush tajribasi, tabiat hodisalari, mehnat faoliyati hamda ijtimoiy munosabatlar asosida shakllangan. Ular ko‘proq hayotiy kuzatuv, ehtiyotkorlik, mehnatsevarlik va jamoaviylik g‘oyalarini ifodalagan. Paremiologik birliklar og‘zaki ravishda avloddan-avlodga o‘tib, xalq xotirasida saqlangan.

Keyingi bosqich o‘rta asrlarda xristianlik ta’siri bilan chambarchas bog‘liqdir. Bibliyadagi hikmatli so‘zlar, diniy pand-nasihatlar nemis maqollarining mazmuniy asosiga aylangan. Natijada paremiologik birliklarda axloqiylik, kamtarlik, sabr-toqat, halollik kabi tushunchalar markaziy o‘rin egallagan. Bu davrda maqollar diniy axloqiy me’yorlarni ommalashtirish vositasi sifatida ham xizmat qilgan.

Reformatsiya davrida Martin Lyuter tomonidan Bibliyaning nemis tiliga tarjima qilinishi paremiologik birliklarning yozma shaklda keng tarqalishiga imkon yaratdi. Yozma adabiyotning rivojlanishi maqollarning standartlashuviga, ularning til me’yorlariga mos ravishda barqarorlashuviga olib keldi. Shu davrdan boshlab maqollar nafaqat og‘zaki nutqda, balki yozma matnlarda ham faol qo‘llanila boshlandi.

XIX asr nemis paremiologiyasida ilmiy bosqichning boshlanishi bilan xarakterlanadi. W.Wander, F.Seiler kabi olimlar maqollarni to‘plash, tasniflash va izohlash bilan shug‘ullandilar. Paremiologiya mustaqil ilmiy tadqiqot obyektiga aylandi. Bu jarayonda maqollar tematik, semantik va struktur jihatdan tizimlashtirildi. [Seiler 1922: 217].

Zamonaviy davrda esa nemis paremiologiyasi lingvokulturologik va kognitiv yo‘nalishda talqin qilinmoqda. W.Mieder tadqiqotlarida maqollar milliy mentalitet, madaniy kod va konseptual tizimni aks ettiruvchi birliklar sifatida izohlanadi. Paremiologik birliklar endilikda faqat folklor namunasi emas, balki madaniyat va tafakkur mahsuli sifatida baholanadi.

O‘zbek paremiologik fondining shakllanishi turkiy xalqlarning qadimiy og‘zaki ijod an’analari bilan bog‘liqdir. Maqollar dastlab xalqning mehnat tajribasi, chorvachilik, dehqonchilik, tabiat bilan uyg‘un yashash tarzidan kelib chiqqan. Ular turmush tarzini, ijtimoiy munosabatlarni va axloqiy qarashlarni ifodalovchi vosita bo‘lib xizmat qilgan. [Rahmatullayev 1992: 41].

Qadimgi turkiy davrga oid manbalarda, xususan, Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida ko‘plab maqollar keltirilganligi paremiologik birliklarning qadimiyligini ko‘rsatadi. Bu maqollar o‘sha davrdagi turkiy xalqlarning dunyoqarashi va turmush tarzini yoritadi. [Qoshg’ariy 1960:214].

Keyingi bosqich islomiy-ma’rifiy tafakkur ta’siri bilan bog‘liqdir. Qur’on oyatlari va hadis hikmatlari xalq og‘zaki ijodiga singib, maqollarning mazmuniy qatlamini boyitgan. Axloqiy poklik, sabr, halollik, ilmga intilish kabi tushunchalar paremiologik birliklarning asosiy mazmuniga aylangan.

Mumtoz adabiyot davrida Alisher Navoiy, Bobur va boshqa adiblar asarlarida maqol va hikmatli so‘zlardan keng foydalanilgan. Bu esa paremiologik birliklarning yozma adabiyot orqali ommalashuviga va badiiy-estetik jihatdan boyishiga olib kelgan. [G’ofur G’ulom 1983:123].

XX asrga kelib o‘zbek paremiologiyasi ilmiy jihatdan o‘rganila boshlandi. Folklorshunos va tilshunos olimlar maqollarni to‘plash, tasniflash va izohlash bilan shug‘ullandilar. Paremiologik birliklar lug‘atlar va ilmiy tadqiqotlar obyekti sifatida qaraldi.

Zamonaviy bosqichda esa o‘zbek paremiologiyasi lingvokulturologik, kognitiv va pragmatik yo‘nalishlarda tahlil qilinmoqda. Maqollar milliy mentalitet, qadriyatlar tizimi va konseptual tafakkurni yorituvchi birliklar sifatida talqin etilmoqda.

Har ikkala tilda paremiologik birliklarning shakllanish jarayoni tipologik jihatdan o‘xshash bosqichlardan o‘tgan: og‘zaki an’ana, diniy ta’sir, yozma adabiyot taraqqiyoti, ilmiy tasniflash va zamonaviy lingvistik talqin. Biroq ularning mazmuniy manbalari turlicha diniy va madaniy asoslarda shakllangan.

Nemis paremiologiyasida Bibliya va xristian axloqiy qadriyatlari muhim o‘rin tutsa, o‘zbek paremiologiyasida Qur’on, hadis va sharqona axloqiy-me’yoriy qarashlar ustunlik qiladi. Shu bilan birga, har ikkala paremiologik tizimda mehnatsevarlik, halollik, sabr-toqat, donishmandlik, ehtiyotkorlik kabi umuminsoniy qadriyatlar aks etadi.

Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, paremiologik birliklar til va madaniyatning o‘zaro uzviy bog‘liqligini, xalqning olamni lisoniy anglash modelini yoritishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.

Nemis va o‘zbek paremiologiyasining shakllanish jarayonini tarixiy-lisoniy hamda lingvokulturologik nuqtayi nazardan tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, paremiologik birliklar har ikki xalqning ko‘p asrlik ijtimoiy tajribasi, axloqiy qarashlari va madaniy xotirasini o‘zida mujassamlashtirgan muhim lisoniy qatlam hisoblanadi. Maqol va matallar dastlab og‘zaki xalq ijodi doirasida vujudga kelib, keyinchalik diniy-ma’rifiy manbalar, yozma adabiyot taraqqiyoti hamda ilmiy tadqiqotlar ta’sirida barqarorlashgan va tizimlashgan.

Tadqiqot natijalari nemis va o‘zbek paremiologiyasining shakllanishi umumiy tipologik bosqichlar asosida kechganini ko‘rsatadi: og‘zaki an’ana davri, diniy ta’sir bosqichi, yozma adabiyot davri, ilmiy tasniflash bosqichi va zamonaviy lingvistik talqin davri. Bu bosqichlarning mavjudligi paremiologik birliklar taraqqiyotining universal qonuniyatlarga ega ekanligini tasdiqlaydi.

Shu bilan birga, har ikki paremiologik tizimning mazmuniy manbalari turlicha diniy va madaniy asoslarda shakllanganligi aniqlandi. Nemis maqollarida Bibliya va xristian axloqiy qadriyatlari yetakchi o‘rin tutsa, o‘zbek maqollarida sharqona axloqiy-me’yoriy qarashlar ustuvorlik qiladi. Biroq har ikkala tizimda ham mehnatsevarlik, halollik, sabr-toqat, donishmandlik kabi umuminsoniy qadriyatlar aks etishi ularning mazmuniy mushtarakligini ko‘rsatadi.

Paremiologik birliklar milliy mentalitetni, konseptual tafakkurni va madaniy kodlarni yoritishda muhim ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Ularni qiyosiy o‘rganish turli xalqlarning olamni lisoniy anglash mexanizmlarini aniqlash, lingvokulturologik va kognitiv tadqiqotlarni chuqurlashtirish imkonini beradi.

Demak, nemis va o‘zbek paremiologiyasining shakllanish bosqichlarini qiyosiy tahlil qilish nafaqat paremiologiya sohasi, balki qiyosiy tilshunoslik, lingvokulturologiya va kognitiv tilshunoslik yo‘nalishlari uchun ham muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.