Tilning ijtimoiy yashash va ijtimoiy taraqqiyot sharoitlarini oʻrganuvchi sohasi sotsiolingvistika hisoblanadi. Sotsiologiya va lingvistikaning bir-biriga bogʻliq ekanligi barchaga ayon. Hozirgi kunda jamiyatda yuz berayotgan oʻzgarishlar tilda oʻz ifodasini topmoqda. Shu boisdan ham tilning tarkibiy qismi boʻlgan “nutqiy hushyorlik” hodisasini ijtimoiy-lisoniy nuqtai nazardan oʻrganish muhim axamiyat kasb etadi.

Ijtimoiy hodisa sifatida faoliyat koʻrsatayotgan til doimiy harakatdadir. Til - nafaqat tafakkur mahsuli, maʼlum bir fikrni ifoda etuvchi vosita, balki u butun bir olam, koinotning tarkibi hamda  mazmun-mohiyatini inson ongida aks ettirishga xizmat qiluvchi murakkab hodisa sanaladi. Jamiyatda yuz berayotgan oʻzgarishlar tilda, albatta, oʻz ifodasini topadi. Shuning uchun ham nutqiy faoliyatning  tarkibiy qismi hisoblangan  “le politiquement correct” (nutqiy hushyorlik) tushunchasini ijtimoiy hodisa sifatida tilshunoslik nuqtai nazardan oʻrganish maqsadga muvofiqdir.

Til, jamiyat va madaniyatning oʻzaro munosabati masalasi tilshunoslik fanida  kam oʻrganilgan masaladir. Masalaga atroflicha yondashish zamonaviy tilshunoslikning eng muhim muammolardan biri sanaladi. Zero, taniqli nemis tilshunosi va faylasufi Vilgelm fon Gumboldt tilni “xalq maʼnaviy kuch-qudratining ifodasi”, “xalq tafakkuri va hissiyotini ifodalovchi muhim vositadir”, -deb taʼriflaganida toʻla haqli edi [Гумбольдт 1985:349].

XX asrda tilni gʻayrilisoniy omillar yigʻindisi sifatida tadqiq qilishga ehtiyoj ancha ortib ketdi. Bu esa tilshunoslikda yangi oqimlar,  shu jumladan, antropologik tilshunoslik, Praga funqsional tilshunosligi, sotsiolingvistika, etnolingvistika, lingvistik mamlakatshunoslik kabi, yangi sohalarning yuzaga kelishiga sabab boʻldi.

Hozirgi zamon tilshunosligi oldida turgan dolzarb muammolardan biri bu – til va madaniyatning oʻzaro munosabatini oʻrganishdir. S.G.Ter-Minasova toʻgʻri taʼkidlaganidek: “Til – madaniyat koʻzgusi, unda xalqning oʻz-oʻzini ijtimoiy anglashi, uning mentaliteti (oʻziga xosligi), milliyligi, hayot tarzi, anʼanalari, urf-odatlari, axloqiy meʼyorlari, qadriyatlari tizimi,  dunyoqarashi, olamga munosabati aks etadi”  [Ter-Minasova 2000:14].

Shuningdek, til azaldan tarbiya, bilimlarni ommalashtirish, odamlarning eng muhim xayotiy muammolarini hal etish vositasi boʻlib kelgan, hozir ham shunday, bundan keyin ham shunday boʻlib qoladi [Mamatov 2006: 82 ]. 

Keyingi paytlarda koʻproq ingliz tilida soʻzlashuvchi mamlakatlarda “Political Correctness” (fransuzchada - “le politiquement correct”, ruschada- politkorrektnost, oʻzbekchada – “nutq odobi”, “siyosiy nutqiy  hushyorlik”, “nutqiy hushyorlik”, “nutqiy andishalilik”, “nutqiy hushmuomalalik”) deb atalgan tushunchalarni ifodalovchi madaniy va lisoniy  hodisa paydo boʻldi. 

Yuqorida keltirilgan oʻzbekcha atamalar ichida mazkur lisoniy tushunchani “nutqiy hushyorlik” istilohi bilan ifodalashni  lozim topdik.

 Tilning ijtimoiy kontekstda funktsional jihatlari haqidagi fikrlar tilshunoslik tarixida uzoq vaqtdan beri ma'lum. Til - ijtimoiy hodisa ekanligi tushunchasi Wilhelm fon Gumboldtning klassik asarlarida aks etgan. Rus tilshunoslari ichida tilning ijtimoiy funktsiyalarini chuqur oʻrganishni I.A. Boduen de Kurtene boshlagan. U "ichki" va "tashqi" lingvistikani farqlagan. "Tashqi" lingvistika tilning ijtimoiy hayot bilan aloqasini oʻrganadi.

Ferdinand de Sossyur tilni "ichki" va "tashqi" lingvistika doirasida oʻrganish zarurligini ta'kidlagan, biroq "ichki" lingvistika, ya'ni tilning oʻz qonuniyatlariga koʻra oʻrganilishi ustunlik qilishi kerakligini koʻrsatgan. Shunday qilib, strukturalizm yoʻnalishi vujudga keldi, uning doirasida til birinchi navbatda oʻz-oʻzidan mavjud boʻlgan, oʻz ichki qonunlari boʻyicha rivojlanuvchi sistema sifatida oʻrganildi.

“Nutqiy hushyorlik” mavzusi uning qanchalik keng tarqalganligidan qatiy nazar, bizningcha,  ilmiy adabiyot, ayniqsa, tilshunoslikka oid tadqiqotlarda yetarli darajada o‘rganilmagan. Ko‘proq amerikalik tadqiqotchilar “nutqiy hushyorlik”ni amerika madaniyatiga xos hodisa deb ta’kidlaydilar. [Адлер 1989, Блум 1988, Д'Соуза 1991, Лео 1991, Равич 1993, Тейлор 1991, Уолкер 1994 ва бошқалар] Bu olimlarning ishlari ko‘proq “nutqiy hushyorlik”ni  AQSH ta’lim tizimining bir murvati sifatida  talqin qilishdan iborat. Ammo “nutqiy hushyorlik”ning lisoniy tomoni bu mualliflarning ishlarida yo butunlay ko‘rilmaydi, yoxud unga ikkinchi darajali narsa deb qaraladi.

Rossiyada “nutqiy hushyorlik” masalasi ayrim ilmiy tadqiqotlardagina ko‘rib chiqilgan. Bu borada, eng avvalo, A.V.Ostrouxning “Политическая корректность в США: культурологический аспект проблемы” (1998), Yu.L.Tumanovaning “Политическая корректность как социологический процесс” (1999), S.G.Ter-Minasovaning “Язык и межкультурная коммуникация” (2000) kitoblari va boshqa tadqiqotlarni keltirish mumkin.

Bu masalaga bag‘ishlangan dastlabki ilmiy tadqiqot A.V.Ostrouxning dissertasion ishidir. Bu tadqiqotni aslida “nutqiy hushyorlik” hodisasini ilmiy jihatdan o‘rganishga bag‘ishlangan birinchi ish deb baholash mumkin. Dissertatsiya mavzusi asosan falsafiy-madaniyatshunoslik muammolarini hal qilishga bag‘ishlangan bo‘lsa-da, uning muallifi evfemiya kabi lingvistik tushunchani o‘rganish orqali “nutqiy hushyorlik”ning lisoniy tomoniga ham e’tiborni qaratgan.

Yu.L.Tumanova sosiologiya (ijtimoiy falsafa) sohasi bo‘yicha bajargan dissertatsiya ishida “nutqiy hushyorlik”ni sosiologik jarayon deb baholasa ham, baribir,  “nutqiy hushyorlik” g‘oyalarining tarqalishiga bog‘liq ravishda uning tilshunoslikka oid qirralariga ham to‘xtaladi. S.G.Ter-Minasova “nutqiy hushyorlik” masalasini o‘tgan asrning oxirgi o‘n yilligida ingliz tilida paydo bo‘lgan lisoniy yangiliklar misolida tahlil qiladi. U “nutqiy hushyorlik” atamasi o‘rniga “lisoniy takt” (linguistic tact) iborasini qo‘llashni taklif qiladi, chunki, uningcha, bu ko‘proq tilshunoslik sohasini qamrab oladi.

Oʻtgan asrning 60-yillaridan boshlab rus tilshunosligida tilning ijtimoiy aspektini oʻrganishga qiziqish ortib bordi. 1964 yilda E.D. Polivanovning  “Статьи о социальной стороне языка и речи" toʻplami nashr etildi. 1965 yilda A.D. Shveytserning "Введение в социолингвистику " ishida sotsiolingvistika alohida til fani sifatida shakllantirildi.

Zamonaviy tilshunoslikda til va jamiyat oʻrtasidagi munosabatlar masalasi bir necha yoʻnalishda oʻrganiladi:

1. Tilning ijtimoiy tabiati va uning jamiyatda tutgan oʻrni;
2. Til va ijtimoiy tabaqa, ijtimoiy guruhlar;
3. Til va madaniyat, til va ideologiya;
4. Til siyosati va tilni rejalashtirish;
5. Lingvistik xilma-xillik va til kontaktlari.

Sotsiolingvistika tilning jamiyat bilan oʻzaro ta'sirini oʻrganishi tilshunos olimlarga ma’lum. U til va jamiyat oʻrtasidagi murakkab dialektik munosabatlarni ochib beradi: jamiyat tilga ta'sir qiladi, til esa jamiyatni aks ettiradi va unga ta'sir koʻrsatadi.

Til – nafaqat aloqa vositasi, balki madaniyat tashuvchisi, milliy dunyoqarashning ifodasi, milliy xarakterning aks etishi hisoblanadi. Har bir tilning oʻziga xos xususiyatlari, oʻziga xos kategoriyalari, oʻziga xos dunyoni tasavvur etish usullari bor. Til orqali odam dunyoni anglaydi, tilni oʻrganish orqali boshqa xalqlarning dunyoqarashini oʻrganishi mumkin.

Tilning siyosiy vazifasi  – uning eng muhim ijtimoiy funktsiyalaridan biridir. Til orqali jamiyatning siyosiy tuzilishi, uning qiymat tizimi, ijtimoiy me'yorlari ifodalanadi. Siyosat tilga ta'sir qiladi, yangi soʻzlar, yangi ma'nolar yaratadi. Til esa yangi soʻz ma’nolarini tarqatish vositasi boʻlib xizmat qiladi.

XX asrda ikkita asosiy siyosiy tizim mavjud boʻldi – kapitalizm va sotsializm. Ularning har biri oʻz tilini shakllantirdi. Sovet tili – bu kommunistik ideologiya ta'sirida shakllangan til. U maxsus xarakterga ega boʻlib, yangi soʻzlar (совет, колхозник, ударник), yangi ma'nolar (товариш, борьба, враг), (колхозник – ijobiy, кулак – salbiy) paydo boladi.

Amerikaning siyosiy tili ham oʻzining xususiyatlariga ega: demokratiya, erkinlik, inson huquqlari, shaxsning qadri kabi tushunchalarni ta'kidlash. Lekin u ham real voqelikni yashirish, manipulyatsiya qilish uchun ishlatilishi mumkin.

Тil nafaqat aloqa vositasi, balki ijtimoiy nazorat vositasi hamdir. Til orqali jamiyatning hukmron guruhlari oʻz manfaatlarini himoya qiladi, boshqalarga oʻz qarashlarini majburlaydi. Til oʻzining oʻziga xos strukturasi va uslubi bilan voqelikni ma'lum yoʻnalishda tasvirlashga majbur qiladi. Bu tasvirning oʻzi esa bizning dunyoni qabul qilishimizga ta'sir qiladi.

Til - bu faqat shaffof oʻram emas, u oʻz ichiga voqelikning ma'lum talqinini kiritadi. Tilning siyosiy xarakteri tilshunoslikda keng tan olingan.

Hozirgi kunda globallashuv jarayonlari kuchaymoqda. Globallashuv - bu iqtisodiy, siyosiy, madaniy, axborot aloqalarining dunyo miqyosida kengayishi jarayonidir. Globallashuv tilga ham ta'sir qiladi: ingliz tili xalqaro aloqa tiliga aylanmoqda,  bir tildan ikkinchisiga oʻzlashtirishlar kiritilyapti.

Globallashuv natijasida ingliz tilining ta'siri boshqa tillarga ham kuchli sezilmoqda. Bunga nafaqat leksik oʻzlashtirishlar (kompyuter, internet, menedjer), balki sintaktik konstruksiyalar, matn yaratish tamoyillarini oʻzlashtirish ham kiradi. Fikrimizga koʻra, matn yaratishning xususiyatlari til tashuvchilarning begona til elementlariga lingvistik sodiqlik bilan belgilanishi mumkin.

Rus va boshqa tillarining ingliz-amerikalashish–  bu XX asr lingvistik xaritasida "tasodifiy" yoki "toʻsatdan paydo boʻlgan" hodisa emas; u zamonaviy texnogen tsivilizatsiyaning umumlashuv va standartizatsiyaga umumiy tendentsiyasini aks ettiradi. Agar mamlakat dunyo jarayoniga qoʻshilgan boʻlsa, globalizatsiyaga qarshilik koʻrsatish deyarli mumkin emas.

Nutqiy hushyorlik (the political correctness) ingliz tilida soʻzlashuvchi odamlar oʻzlarining qadr-qimmatini tahqirlovchi, uning inson huquqlarini biron-bir xususiyati -  irqi, millati, jinsi, yoshi, sogʻligʻi va aqliy rivojlanishi boʻyicha (ayniqsa, biron-bir xususiyat boʻyicha inson mavjud standartlarga mos kelmagan holatlarda) cheklovchi til ifodalarining oʻrniga til ifodalarining yangi usullarini topish zarurati tugʻilganda paydo boʻldi.

Nutqiy hushyorlik tomonidan ingliz tiliga qoʻyiladigan talablar qulay siyosiy zaxiraga tushib qoldi, chunki zamonaviy Gʻarb tsivilizatsiyalari mafkurasining asosida yotgan "alohida shaxsning kulti" bugungi kunda oʻzining choʻqqisiga yetdi va barcha davlat tizimlarining  iqtisodiy, siyosiy, madaniy  asosiy oʻqini tashkil etadi. Dastlab an'anaviy jamiyat ongining stereotiplarini va til ifodalanishini oʻzgartirish talablari irqiy kamsitish haqida ilgari surilgan: black soʻzining salbiy konnototatsiyalari (AQSHning qora tanli fuqarolariga nisbatan) rad etilgan. Haqiqatdan ham, oq boʻlmagan odam haqida har qanday eslatishda hech qanday zaruratsiz uning terisi rangi ta'kidlanadigan amaliyot (bunda white soʻzi oq odamga nisbatan simmetrik ravishda eslatilmaydi) kamsituvchi deb hisoblanishi mumkin. Shubhasiz, salbiy konotatsiyalar negro soʻzida qayd etilgan, chunki ular oq mustamlakachi tomonidan Afrikadan olib kelingan qora tanli qullarning tarixiy an'anaviy nomi bilan bogʻlangan edi.

Irqiy kamsitish sohasidan nutqiy hushyorlik gʻoyalari boshqa sohalarga tarqaldi. Ayollarning ijtimoiy kamsitilishiga qarshi kurashgan feminist harakatlar jins belgisi boʻyicha tilning oʻzida ham kamsitishni topdilar. Keyin bu jarayon hayotning boshqa sohalarini qamrab ola boshladi, boshqa adolatsiz stereotiplashtirilgan aholi guruhlari — nogironlar, qariyalar, jinsiy ozchiliklar, tashqi fiziologik parametrlari reklama va ommaviy madaniyat tomonidan sun'iy yaratilgan ideal imijga mos kelmaydigan odamlar, shunchaki biron yoʻl bilan koʻpchilikdan farq qiladigan odamlarga nisbatan kamsitish munosabatini ragʻbatlantirib, munozaralarga sabab boʻldi

Zamonaviy nutqiy hushyorlik gʻoyalari odamni kamsituvchi stereotiplarni bartaraf etishga qaratilgan. Ijtimoiy-psixologik fenomenlar til ongining yadrosi stereotiplar tomonidan shakllantiriladi. Stereotiplar tanlovchanligi bilan ajralib turadi, dunyoning toʻliq manzarasini ifodalamaydi, balki dunyoning alohida fragmentlarini aks ettiradi. Stereotiplarni axborotni qayta ishlash, bilimlar va baholarni saqlashning maxsus shakllari, "yoʻnaltiruvchi xulq-atvor kontseptlari", deb hisoblash toʻgʻri boʻladi. Stereotiplarga kognitiv funktsiya beriladi, u axborotni umumlashtirish va tartibga solishdan iborat, affektiv funktsiya, "oʻzini" va "begonani" qarama-qarshi qoʻyishdan iborat, ijtimoiy funktsiya ("ichki guruh" va "tashqi guruh"ni farqlash, bu ijtimoiy kategoriyaga olib keladi va odamlar kundalik hayotda yoʻnaltiradigan strukturalarni hosil qiladi). Shunday qilib, gender stereotiplar  bu ma'lum madaniyatda qabul qilingan me'yorlar va qoidalarga qarab, turli jins vakillarining hayot faoliyati me'yorlariga muvofiq insonning idrok etish, maqsad qoʻyish, shuningdek, xulq-atvorining barqaror dasturlaridir. Bu stereotiplar oʻz jinsiy tegishliligiga qarab olamga oʻzaro ta'sir qilish usullarining tarixiy shakllanishi jarayonida yuzaga keladi. U shaxsning ongi va xulq-atvorini aniqlash tizimining eng muhim xarakteristikasi sifatida namoyon boʻladi, chunki ularning ijtimoiy imkoniyatlarini katta darajada belgilaydi.

Nutqiy hushyorlik paydo boʻlishiga ta'sir koʻrsatgan ikkinchi ijtimoiy oqim feminizm boʻldi. " Политкорректность в России " maqolasida O.F. Ivanova bu atama birinchi marta Ayollar huquqlarini himoya qilish boʻyicha Amerika milliy tashkiloti prezidenti Karen de Krou (Karen de Crow) tomonidan taklif qilinganini bildiradi, hamda Nufuzli Amerika lugʻati [Merriam Webster Collegiate Dictionary 1994-1995] atamasining paydo boʻlishini 1983-yilga bogʻlaydi. Oʻshandan beri bu soʻz birikmasi, muayyan xatti-harakatlar, muloqot, baholar tizimini anglatgan holda keng tarqaldi" [Иванова 2008: 63].

 Yu.L. Gumanova fikriga koʻra, atama 20-asrning 90-yillarida AQShda ommaviy axborot vositalari A. Blumning "The Closing of the American Mind" kitobini tanqid qilishi bilan bogʻliq holda ishlatila boshlandi [Gumanova 1999: 26].

AQShda radikal kommunizm tanazzulga yuz tutayotgan paytda ishlatilina boshladi. Nutqiy hushyorlikning zamonaviy Amerika koʻrinishi 1970-yildagi sitatalarda soʻlchilar siyosati va feminizm kontekstida paydo boʻla boshladi. Aslida atamaning qonuniyligi, maqomi va semantikasi haqidagi birinchi munozara 1960-yillarning oxirida feminizm doirasida paydo boʻlgan, u kommunizm bilan kam umumiylikka ega edi. Nutqiy hushyorlikning oxirgi ishlatilishlari, Dinesh D'Souza ta'kidlaganidek, 1960-yillarning oxiri va 1970-yillarning boshlaridagi tizimlashtiriladigan mafkuralar bilan bogʻliq edi: qora tanlilarning oʻz-oʻzini belgilashi va kuchi, feminizm, atrof-muhitni muhofaza qilishga e’tibor qaratilindi. Bugungi kunda boshqa "tizimlashtiriladigan mafkuralar" harakat qila boshladi" [Hughes 2010: 60-61].

Hozirgi vaqtda nutqiy hushyorlik nafaqat AQShda, balki boshqa Gʻarb mamlakatlarida ham til va xatti-harakatlarning ajralmas qismidir. Evropaning ingliz tilida soʻzlashmagan mamlakatlarida u AQShdagidek keng tarqalgan hodisaga aylanmadi, ammo u yerda ham uning evropaliklar hayotiga ta'siri seziladi.

Demak, nutqiy hushyorlik(Le politiquement correct) – tilshunoslikdagi yangicha yondashuv boʻlib, nutq faoliyatida  har qanday kamsitishlarga yoʻl qoʻymaslikni,noqulay iboralarni qoʻllamaslikni  bildiradi. Bu tushunchaning asl mohiyati nutq jarayonida u yoki bu mayda etnik (irqiy, jinsiy, ijtimoiy  va b.) guruh vakillarining izzat-nafsiga tegib ketmaslik yoki hayotdagi nohush voqea-hodisalarni yashirish yoki niqoblash, soʻzlovchining maqomi va gapning nima haqida borayotganligini aniq koʻrsatishdan iborat. Shunga eʼtiboran tilda yangi-yangi tushunchalar paydo boʻla boshlaydi, ular nutq obyektini toʻgʻridan-toʻgʻri, dangal, oshkora ifodalamay, uni yumshoqroq, qochirimlar yoʻli bilan tavsiflashga xizmat qiladi. “Nutqiy hushyorlik” turli lisoniy vositalar, koʻchimlar va yoyiq sintaktik tuzilmalar bilan bir qatorda bir qancha ilmiy istilohlar, xorijiy soʻzlar, qisqartma atamalar vositasida oʻzligini namoyon qiladi. Eʼtirof etilgan bu barcha hodisalar yangi lisoniy tushunchani uslubiyat nuqtai nazaridan tadqiq etishni taqozo etadi.

Xulosa qilib aytganda antropotsentrik tilshunoslik til harakati va ta'sirining xususiyatlarini anglashga intiladi, shuning uchun bugungi kunda belgilar tuzilmalarining inson ongiga ta'sirining mohiyatiga kirib borish ayniqsa dolzarb boʻlib qolmoqda. Bu vazifani faqat umumgumanistik paradigmaga tayanib bajarish mumkin, qachonki tadqiqotlar markazida inson nutqning joʻnatuvchisi va uning qabul qiluvchisi boʻladi.

Nutqiy hushyorlik fenomeni nutq kommunikatsiyasining ijtimoiy jihatdan muhim ideologik baholar, qadriyat yoʻnalmalari va jamiyat ongining me'yorlariga bogʻliqligini aks ettiradi.

Nutqiy jihatdan toʻgʻri birlikning maqomi tilda va nutqda oʻzgaruvchan: tilning bir avlod tashuvchilari uchun mutlaqo qabul qilinadigan narsa boshqa avlod tomonidan qabul qilinmaydigan va kamsituvchi deb baholanishi mumkin. Politkorrekt leksikaning dinamikligi evfemistik nominatsiyalar yordamida kamsitish sifatida qabul qilinishi mumkin boʻlgan narsaning mohiyatini qayta-qayta yumshatish zaruriyatidan kelib chiqadi.

Nutqiy hushyorlik gʻoyalari ta'siri ostida zamonaviy kommunikatsiyaning me'yorlari, ayniqsa ommaviy kommunikatsiya me'yorlari oʻzgarmoqda. Lekin bu yangi me'yorlar hali kodifikatsiyalanmagan. Zamonaviy leksikografiyaning vazifasi tilning tashuvchilarini nutqiy hushyorlik qoidalariga muvofiq qaysi birliklar eng oʻrinli ekanligi va hatto implitsit kamsitishni istisno qilishi haqida yoʻnaltirish.