Jamiyatdagi o‘zgarishlar doimiy ravishda yashash sharoitlarini va inson faoliyatini o‘zgartirib, zamonaviy hayot talablariga tezkor va muvofiqlashtirilgan doimiy moslashuvni talab qiladi. Bu moslashuv yangi ma’lumotlar bilan doimiy ravishda tanishib borish va vaziyatlarga moslashuvchan xulq-atvorni rivojlantirishni taqazo etadi. Zamonaviy insonlar bilim olamidagi, o‘z kasbiy faoliyatidagi va umuman hayotning barcha jabhalaridagi o‘zgarishlarni boshqarish uchun umrbod ta’lim olishga majburdirlar.

Mustaqil ta’limning zarurati

Mustaqil ta’lim zamonaviy oliy ta’lim tizimida talabaning bilim oluvchi emas, balki bilimni ongli ravishda boshqaruvchi subyektga aylanishini ta’minlaydi. Bugungi tezkor o‘zgarayotgan axborot muhitida tayyor bilimlar yetarli bo‘lmay, talabaning o‘z-o‘zini o‘qitish va yangilanib boruvchi bilimlarga moslashish qobiliyati hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Mustaqil ta’lim orqali talaba o‘zining kuchli va zaif tomonlarini anglaydi hamda shaxsiy ehtiyojlariga mos o‘rganish strategiyalarini shakllantiradi. Ushbu jarayon nafaqat akademik muvaffaqiyatni, balki kasbiy va ijtimoiy moslashuvni ham ta’minlaydi. Shuningdek, mustaqil ta’lim talabaning mas’uliyat hissini kuchaytirib, uni ta’lim jarayonining faol va javobgar ishtirokchisiga aylantiradi. Natijada, talaba o‘qish jarayonidagi qiyinchiliklarni mustaqil yengib o‘tishga va umrbod ta’lim tamoyillariga tayangan holda rivojlanishga tayyor bo‘ladi.

Oliy ta’lim muassasalarida o‘qiyotgan katta yoshdagilar sonining oshishi tegishli ta’lim strategiyalarini talab qiladi, bu esa o‘z navbatida, shaxsiy qobiliyatlarni rivojlantirish zaruratini keltirib chiqaradi. Oliy ta’lim tizimidagi moliyaviy qiyinchiliklar, yangi moliyalashtirish manbalarini yoki bilimlarni uzatishning yangi usullarini izlashga majbur qilmoqda. Mehnat bozoridagi o‘zgarishlar, boshqaruv ko‘nikmalari va ish bilan bandlik bilan bog‘liq mas’uliyatlar sonining oshishi tufayli odamlar o‘zlarini va o‘z tajribalaridan o‘rganish qobiliyatiga ega bo‘lishlari kerak. Bu asosan axborot portlashidan kelib chiqadi. Zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchining faolligi va mustaqil o‘rganish qobiliyatini rivojlantirish muhim ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Ta’lim jarayonining samaradorligi tobora ko‘proq o‘quvchining o‘z bilimini rejalashtirishi, boshqarishi va baholay olishiga bog‘liq bo‘lib bormoqda. Shu nuqtai nazardan, o‘zini o‘zi boshqarib o‘rganish (self-regulated learning) va mustaqil ta’lim (self-study) tushunchalari pedagogik tadqiqotlarda markaziy o‘rin egallamoqda. Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, o‘zini o‘zi boshqarib o‘rganish jarayoni o‘quvchining metakognitiv, motivatsion va xulq-atvor jihatidan faol ishtirokini nazarda tutadi [Zimmerman 2015: 542].

 O‘z-o‘zini o‘qitish uchun ta’limga oid bir nechta dalillar mavjud. Bu esa o‘z-o‘zini rivojlantirish zaruratiga asoslanadi. Talabalarning o‘z-o‘zini rivojlantirish qobiliyatini shakllantirish, muvaffaqiyatga erishish uchun muvofiqlashtirilgan ta’lim siyosati va amaliyotlari zarur. O‘z-o‘zini o‘qitish muammosi, bu o‘z-o‘zini o‘rganish va o‘qitish amaliyotlariga qaytishdir. Bu esa mutaxassislar yordamida yoki yordamisiz, shaxsiy sa’y-harakatlar orqali amalga oshiriladi. Hozirgi kunda hayotni ilm olish davri va bu ilmlarni ishlatish davriga bo‘lish to‘g‘risidagi tafovutlar yo‘qolib bormoqda. Bu nuqtai nazardan ta’lim tizimining roli va vazifalari, maqsadlari va mazmuni, baholash metodologiyalari va usullari tanqid qilinmoqda va qayta ko‘rib chiqilmoqda. Oliy ta’limning asosiy maqsadi odamga o‘rganishni o‘rgatish, uni intellektual salohiyat, iroda sifatlari va intellektual mehnat texnikalari bilan ta’minlashdir. O‘rganish o‘ziga xos murakkablikka ega bo‘lgan, har qanday boshqa insoniy faoliyat kabi bir faoliyatdir. O‘rganish jarayoni ma’lum bir texnikani, ma’lum strategiyalarni, tashkiliy ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi, shuningdek, taqlid, maslahatlar, mashqlar orqali shakllantirilgan qabul qilish va nazoratni talab qiladi. O‘zining o‘rganish qobiliyatidan xabardor bo‘lish, bu haqda o‘ylash orqali inson o‘zining eng nozik mexanizmlariga aralashish mas’uliyatini o‘z zimmasiga oladi.

Mustaqil ta’limda motivatsiya va o‘zini o‘zi rag‘batlantirish

Talabalarni mustaqil o‘rganishga o‘rgatish ta'lim va o‘qitish sohasidagi tadqiqotchilar uchun katta muammo. O‘rganishni tashkil etish hali hal qilinmagan masalalar kun tartibida va o‘qituvchilar tomonidan muhokama qilinadi. O‘rganish jarayonlarini aniqlash, tavsiflash va optimallashtirish muhim sinov, tashkil etish va o‘rganishni boshqarish lahzalari hisoblanadi. Buni amalga oshirishning optimal yo‘li talabaga motivatsiya berish orqali o‘zini rag‘batlantirish psixokomponentni shakllantirishdir. Samara qozonish uchun o‘qituvchi o‘quvchi qayerdan boshlaganini, qayerga borayotganini, qanday shart-sharoitlarda o‘rganishni davom ettirishi mumkinligini bilishi kerak. O‘qituvchi juda katta rol o‘ynaydi. U talabalarning qiziqishini rag‘batlantirishi, ular nima olishadi va nimaga ega bo‘lishlarini yorqin tasvirlab bera olishi zarur. O‘qituvchi talabalarga o‘rganish jarayonida ichki va tashqi omillarning ahamiyatini singdirishi lozim. Natijada, talabalar omillardan o‘z-o‘zini o‘qitish jarayonidan ijobiy foydalanishlari mumkin. Aniq ko‘rsatmalar ko‘nikmalarni rivojlantirish va o‘rganish qobiliyatini oshirishga, chuqur bilimlarni egallashga, qobiliyatlar va ko‘nikmalarni shakllantirishga va ularning qo‘llanilish imkoniyatlarini oshirishga yordam beradi. Qobiliyat, kuzatuvchanlik, e’tibor, xotira, tasavvur, fikrlash bilan birga motivatsiya va shaxsiyatning boshqa jihatlari talabaning akademik muvaffaqiyatini belgilaydigan murakkab va dinamik tuzilishdir. Shu bilan birga, self-study yondashuvi o‘quvchi zimmasiga katta mas’uliyat yuklaydi. O‘zini o‘zi boshqarib o‘rganish jarayonida o‘rganish bilan bog‘liq qarorlar asosan o‘quvchining o‘zi tomonidan qabul qilinadi [Garrison 2017: 5]. Bu esa o‘quvchining mustaqilligi, tashabbuskorligi va o‘z ta’limi uchun javobgarligini oshiradi. Tadqiqotchilar ta’kidlashicha, o‘zini o‘zi boshqarib o‘rganish o‘quvchilarga o‘z maqsadlari, strategiyalari va baholash mexanizmlari ustidan nazorat o‘rnatish imkonini beradi [Loyens 2018: 1090].

O‘y oldi bosqichi o‘zini o‘zi boshqarish jarayonining dastlabki fazasi bo‘lib, u faoliyat boshlanishidan avval yuzaga keladigan kognitiv va motivatsion mexanizmlarni o‘z ichiga oladi. Diagrammada ko‘rsatilganidek, ushbu bosqich ikki asosiy tarkibiy qismdan iborat: vazifani tahlil qilish va o‘z-o‘zini motivatsiyalashga oid ishonchlar. Vazifani tahlil qilish jarayonida shaxs oldiga qo‘yilgan vazifaning mazmuni, murakkablik darajasi hamda bajarilish shartlarini aniqlaydi. Bu jarayon, avvalo, aniq maqsadlar belgilash orqali amalga oshiriladi, ya’ni o‘rganish yoki bajarilishi lozim bo‘lgan faoliyatning kutilayotgan natijalari oldindan belgilab olinadi. Shundan so‘ng strategik rejalash amalga oshirilib, bunda maqsadga erishish uchun tanlanadigan usullar, vaqtni taqsimlash va zarur resurslardan foydalanish rejasi ishlab chiqiladi. Ilmiy nuqtai nazardan, bu jarayon metakognitiv rejalash deb ataladi.

B.Zimmerman va M.Campillodan o‘zini o‘zi boshqarish modeli

O‘y oldi bosqichi o‘zini o‘zi boshqarish jarayonining dastlabki fazasi bo‘lib, u faoliyat boshlanishidan avval yuzaga keladigan kognitiv va motivatsion mexanizmlarni o‘z ichiga oladi. Diagrammada ko‘rsatilganidek, ushbu bosqich ikki asosiy tarkibiy qismdan iborat: vazifani tahlil qilish va o‘z-o‘zini motivatsiyalashga oid ishonchlar. Vazifani tahlil qilish jarayonida shaxs oldiga qo‘yilgan vazifaning mazmuni, murakkablik darajasi hamda bajarilish shartlarini aniqlaydi. Bu jarayon, avvalo, aniq maqsadlar belgilash orqali amalga oshiriladi, ya’ni o‘rganish yoki bajarilishi lozim bo‘lgan faoliyatning kutilayotgan natijalari oldindan belgilab olinadi. Shundan so‘ng strategik rejalash amalga oshirilib, bunda maqsadga erishish uchun tanlanadigan usullar, vaqtni taqsimlash va zarur resurslardan foydalanish rejasi ishlab chiqiladi. Ilmiy nuqtai nazardan, bu jarayon metakognitiv rejalash deb ataladi.

Mazkur bosqichning ikkinchi muhim jihati o‘z-o‘zini motivatsiyalashga oid ishonchlar bilan bog‘liqdir. Diagrammada aks etganidek, bu omillar o‘ziga ishonch, natijalarni kutish, ichki qiziqish va qadriyatlar hamda o‘rganish maqsadlariga yo‘nalishni qamrab oladi. O‘ziga ishonch shaxsning vazifani muvaffaqiyatli bajarishiga bo‘lgan ichki e’tiqodini ifodalaydi va bu holat faoliyat davomida qat’iyatlilikni ta’minlaydi. Natijalarni kutish esa bajariladigan faoliyatning mumkin bo‘lgan oqibatlari haqidagi tasavvurlarni shakllantirib, shaxsning harakatlarini ma’lum yo‘nalishga yo‘naltiradi. Ichki qiziqish va vazifaning shaxsiy qadriyati o‘rganish jarayoniga barqaror motivatsiya beradi, o‘rganish maqsadlariga yo‘nalish esa bilim va ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan yondashuvni shakllantiradi.

Shu tariqa, o‘y oldi bosqichi diagrammada ko‘rsatilgan keyingi ijro va o‘zini aks ettirish bosqichlari uchun poydevor vazifasini bajaradi hamda o‘zini o‘zi boshqarish jarayonining samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi.

Ijro bosqichi o‘zini o‘zi boshqarish jarayonining ikkinchi fazasi bo‘lib, u rejalashtirilgan faoliyatning bevosita bajarilishi jarayonida namoyon bo‘ladigan o‘zini boshqarish va monitoring mexanizmlarini qamrab oladi. Diagrammada ko‘rsatilganidek, ushbu bosqich o‘z-o‘zini boshqarish hamda o‘zini kuzatish jarayonlaridan tarkib topgan. O‘z-o‘zini boshqarish doirasida shaxs oldindan belgilangan strategiyalarni amalda qo‘llaydi va faoliyat jarayonini ongli ravishda yo‘naltirib boradi. Jumladan, tasavvurlar orqali vazifaning muvaffaqiyatli bajarilishi ongda shakllantiriladi, o‘z-o‘ziga topshiriq berish esa ichki nutq yordamida harakatlarni tartibga solishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, diqqatni jamlash jarayoni chalg‘ituvchi omillarni cheklash va asosiy vazifaga e’tiborni qaratish orqali faoliyat samaradorligini oshiradi [Panadero 2017:7]. Bu holat o‘rganish jarayonining ongli va maqsadga yo‘naltirilgan tarzda kechishini ta’minlaydi.

Ijro bosqichining muhim tarkibiy qismi bo‘lgan o‘zini kuzatish jarayonida shaxs o‘z faoliyatini muntazam ravishda nazorat qilib boradi. Bu holat o‘zini qayd etish orqali, ya’ni bajarilgan ishlar, qo‘llanilgan strategiyalar va erishilgan oraliq natijalarni qayd qilish shaklida amalga oshiriladi. Shuningdek, o‘z-o‘zini tajribadan o‘tkazish jarayoni turli yondashuv va strategiyalarni sinab ko‘rish hamda ularning samaradorligini solishtirish imkonini beradi. Natijada shaxs faoliyat jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklarni o‘z vaqtida aniqlab, zarur o‘zgartirishlar kiritishga erishadi.

Umuman olganda, ijro bosqichi diagrammada aks etganidek, rejalashtirilgan maqsadlarning real faoliyatga tatbiq etilishini ta’minlaydi va keyingi o‘zini aks ettirish bosqichi uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar manbaini shakllantiradi.

O‘zini aks ettirish bosqichi o‘zini o‘zi boshqarish jarayonining yakunlovchi fazasi bo‘lib, u bajarilgan faoliyat natijalarini tahlil qilish, baholash hamda ularga nisbatan shaxsning kognitiv va affektiv munosabatini shakllantirish jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Diagrammada ko‘rsatilganidek, ushbu bosqich o‘z-o‘zini hukm qilish va o‘z-o‘ziga nisbatan reaksiya bildirish jarayonlaridan tarkib topadi. O‘z-o‘zini hukm qilish jarayonida shaxs erishilgan natijalarni dastlab belgilangan maqsadlar bilan solishtiradi va faoliyat samaradorligini baholaydi. Bu baholash jarayoni natijaning muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz bo‘lish sabablarini aniqlash, ya’ni sababiy izohlash orqali chuqurlashadi. Shaxs muvaffaqiyatni o‘z mehnati, qo‘llangan strategiyalar yoki tashqi omillar bilan bog‘lash orqali kelgusi faoliyatga bo‘lgan munosabatini shakllantiradi.

Mazkur bosqichning ikkinchi muhim jihati o‘z-o‘ziga nisbatan bildiriladigan reaksiyalar bilan izohlanadi. Bunda shaxs o‘z faoliyati natijalariga nisbatan qoniqish yoki norozilik kabi hissiy holatlarni boshdan kechiradi. Diagrammada aks etganidek, bu reaksiyalar moslashuvchan yoki himoyalovchi xarakterga ega bo‘lishi mumkin. Moslashuvchan reaksiya shaxsni o‘z xatolaridan xulosa chiqarishga, qo‘llanilgan strategiyalarni qayta ko‘rib chiqishga va keyingi faoliyatda ularni takomillashtirishga undaydi. Aksincha, himoyalovchi reaksiya muvaffaqiyatsizlik sabablarini tashqi omillar bilan izohlash yoki mas’uliyatdan qochish orqali namoyon bo‘lishi mumkin, bu esa o‘zini o‘zi boshqarish jarayonining samaradorligini pasaytiradi.

Xulosa qilib aytganda, o‘zini o‘zi boshqarib o‘rganish zamonaviy ta’limning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u o‘quvchilarning mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, texnologiyalar rivojlanib borayotgan hozirgi sharoitda o‘zini o‘zi boshqarib o‘rganadigan shaxslarni shakllantirish ta’limning asosiy maqsadlaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda [Loyens 2018: 1088]. Shu tariqa, o‘zini aks ettirish bosqichi diagrammada tasvirlangan siklik jarayonni yakunlabgina qolmay, balki keyingi o‘y oldi bosqichiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu bosqichda shakllangan xulosalar va hissiy holatlar kelgusida maqsad qo‘yish, strategik rejalash hamda motivatsiya darajasining qayta shakllanishiga xizmat qiladi.