Biz bul maqalamızda kórkemlew qurallarınıń ritorikalıq figura túrleri hám onıń quramına kiriwshi tillik elementler haqqında, olardıń kórkem-publicistikalıq janrǵa tiyisli bolǵan esselik shıǵarmalar tilinde qollanılıw jaǵdayı haqqında sóz etemiz. Sebebi esselik shıǵarmalar erkin dúzilisi, avtordıń imkaniyatları birqansha keń shárayat jaratıwshı shıǵarma. Essede alǵa súrilgen ideya, kózqaras, pikir hám juwmaqlar tek avtordıń ózine ǵana tiyisli boladı. Esse dóretiwshisiniń jámiyetlik oyları, filosofiyalıq sheshimleri kórkemlik hám emocionallıq penen aralastırılǵan pikirlerdiń sintezi quraydı. Janrdıń bul sıyaqlı ózine tán ózgeshelikleri obrazlılıq, oy-qıyaldıń háreketsheńligi, aforizmlerdiń hám kórkem súwretlew qurallarınıń qollanılıw sheńberinıń hár túrliligi menen jáne de ayrıqshalanıp keledi. Usı sıyaqlı ózgesheliklerdi izertlewimiz barısında qolǵa kiritken stilistikalıq figuralardıń (ritorikalıq figuralar) túrlerine tiyisli mısallar menen dálillep kórsetiwdi maqul kórip otırmız.

Temaǵa baylanıslı ádebiyatlar sholıwı (Literature review). Stilistikalıq figuralar máselesi dúnyadaǵı barlıq xalıqlar ilimlerinde úyrenilgeni sıyaqlı, qaraqalpaq filologiya iliminde búgingi kúnge deyin óz aktuallıǵına iye bolıp atırǵan másele bolıp tabıladı. Degen menen, ritorikalıq figuralar bolǵan: ritorikalıq soraw, ritorikalıq úndew hám qaratpa sıyaqlı stilistikalıq figura máselesi házirge deyin qaraqalpaq til biliminde óz aldına  izertlew obyektine aynala qoyǵan joq. Bul másele boyınsha qaraqalpaq ádebiyattanıwshı ilimpazlarınan S.Axmetov, J.Esenov, Q.Járimbetov, Q.Orazımbetov, B.Genjemuratov, A.Dosımbetova hám basqalar óz miynetlerinde basqa figuralar qatarında sholıwlıq formada sóz etken. Al, qaraqalpaq tilshi ilimpazları da bul máseleniń lingvistikalıq tárepin úyreniwge arnalǵan miynetlerdi dóretken ilimpazlar retinde A.Bekbergenov, P.Nájimov, B.Yusupova, E.Allanazarov, Sh.Abdinazimov, G.Qarlıbaeva hám basqalardı kórsetsek boladı.

Temamızǵa tiyisli bolǵan ádebiyatlardı úyreniw barısında dıqqatımızdı tartqan jáne bir nárse, bul – stilistikalıq figuralar tiykarınan poeziyalıq shıǵarmalar mısalında izertlenip kelingen, sonıń nátiyjesinde kópshilik juwmaqlar lingvopoetikalıq baǵdarda bildirilgen. Biraq, ádebiy dóretpe qaysı janrǵa tiyisli bolsa da, ol ózinde eń dáslep obrazlılıqtı, kórkem boyaw ózgesheliklerin esapqa alatuǵın bolsaq, ádebiyattıń poeziya sıyaqlı basqa janrlarınıń da, ayrıqsha prozanıń tillik quramın izertlegende de stilistikalıq figuralar jeterlishe paydalanılǵanı málim boladı.

Biz de bul jumısımızda joqarıdaǵı ilimpazlardıń pikirlerin, ilmiy anıqlamaların basshılıqqa ala otırıp, kórkem-publicistikalıq janrǵa tiyisli bolǵan esselik shıǵarmalarınıń tillik quramında ushırasatuǵın stilistikalıq figuralardıń túrlerine mısallar tabıw hám sol anıqlanǵan mısallar tiykarında esselik shıǵarmalardıń tillik ózgesheligin, esse stiliniń ózine tán qásiyetlerin hám essenavistlerdiń dóretiwshilik sheberligin bahalaw jóninde sóz etpekshimiz.

Izertlew metodologiyası (Research Methodology). Stilistikalıq figuralarǵa arnalǵan ilimiy miynetlerdi úyreniw barısında bul máseleniń barlıq tillerde hár tárepleme úyrenilgenligi belgili boldı. Biziń izertlew jumısımızdıń negizgi predmeti tiykarǵı materialı qaraqalpaq tilinde baspa júzin kórkem esselik shıǵarmalardıń tekstleri. Bul tekstlerdegi stilistikalıq figuralardıń stillik ózgesheliklerin úyreniw ushın anıq mısallardı tawıp, olardı túrlerge ajıratıp kórip shıǵıw, lingvistikalıq analiz: (semantika-stilistikalıq, pragmatikalıq, salıstırmalılıq, strukturalıq) sintezlew sıyaqlı metod túrlerinen paydalandıq.

Analiz hám nátiyjeler (Analysis and results). Izertlewimiz predmeti bolǵan qaraqalpaq tilinde baspa júzin kórgen esselik shıǵarmalardıń tillik quramın úyrenip shıqtıq. Úyrenilgen ilimiy miynetlerimizdegi maǵlıwmatlarǵa súyengen esselerdiń tillik quramında jumsalǵan ritorikalıq figuralardıń tómendegi túrlerine toqtalıp óttik hám solarǵa tiyisli konkret mısallar anıqladıq:

Ritorikalıq figuralar – sóylewshi yamasa avtordıń bildirip atırǵan pikirinde adresattıń qatnası ushın emes, al óz pikiriniń tásirsheń, ótkir, anıq hám kórkem obrazlı etip beriw ushın qollanılatuǵın sintaksislik konstrukciyalar. Bunday konstrukciyadaǵı figuralar quramına ritorikalıq soraw, ritorikalıq úndew, ritorikalıq qaratpa sıyaqlı birlikler kiredi. Atalǵan sintaksislik konstrukciyalardıń ádettegi túrleri tolıǵı menen adresatqa baǵdarlanǵan hám onıń qanday da bir reakciyasın payda etiw ushın qollanılıp keledi de, olardıń emocional-ekspressivlik kórkemlik dárejesi aytarlıqtay kózge taslanbaydı. Ritorikalıq figuralar túrlerin óz aldına qarap analizlegenimizde olardıń hárbirindegi ózgeshelikleri anıq kórinedi.

a) ritorikalıq soraw – formalıq tárepten soraw gáp túrinde qurılıp, biraq mazmunı jaǵınan juwap talap etilmeytuǵın sintaksislik usıl[1]. Bul usıl arqalı pikirge kóterińki rux beriledi, pikirdi tastıyıqlap kórsetiwdiń kúshli emociya menen bildiriliwine xızmet etedi. Ritorikalıq soraw gáplerden bildiretuǵın emocional semantikalıq mániler hár túrli bolıp kele beredi, bunı bildirilip atırǵan pikirdiń ulıwmalıq kontekstinen anıqlawǵa boladı. Esseler tilinde de hár túrli mazmundı beriw ushın qollanılǵan tómendegi ritorikalıq soraw gáplerdi taba aldıq. Mısalı: Seni usınday aqırzaman, jaman awhalǵa ákelgen biyrehim áwladlarıńa ne deyik, olardı sirá keshire alar me ekenseń?! ...Bul sorawlarǵa jaqın jıllarda juwap tabılar ma eken? (A.Nurniyazov “Músinshi qız Dámegúl” essesi). Bul ne, sizler uyalmaysızlar ma, qudalarıńızdı kúydirip alsańızlar ne boladı, dástúr-pástúr degen nárselerdiń ózi álleqashan qalǵan joq pa?  Kúnniń suwıqlıǵınan, uzaq joldıń azabınan, ózi ash ózekke sheshenlik sózdiń sirá bir qıysını kelip tur ma desesh? (G.Dáwletova “Uzatılıw” essesi). Házir zerge oransań da qońsı-qobańa juwırıp barıp payǵazı soray alasań ba? (M.Jumanazarova “Saǵınısh” essesi). ...Álbette, sonsha jıl birge jasaǵannan keyin erli-zayıplılar tuwralı ekewinen artıq kim biliwi múmkin? (T.Qurbanbaeva “Hárbir insan bir dúnya” essesi). Ele de Xalqabadta tuwılǵanım, basqa alıs rayonlar bolǵanda qashan jetemen?! (J.Járimbetova “Kewlimdegi gápler” essesi). Ibrayım aǵanıń oǵan jazǵan ashıqlıq xatların oqıp, “seniń de ármanıń bar ma?” deymen. ...Sonda ol maǵan jáne úsh jıl qarar deyseń be?  Sonsha jıl asırap-saqlaǵan ata-anamnıń ıqlasına ılayıq ne isledim? (G.Shamuratova “Biybizada” essesi). Usınday jigitti universitetten shıǵarıp jiberiwge bola ma? (K.Smamutov “Jaqsı adamlardıń jıllı alaqanı” essesi).  Adam ata menen Hawana janbaslarına urıp ókingennen ne payda? (T.Qayıpbergenov “Túrkiynama” essesi)

b) ritorikalıq úndew – kórkem shıǵarmalarda oqıwshınıń dıqqatın awdarıw, qaharmanlardıń ishki ruwxıy jaǵdayların beriw, lirizmdi kúsheytiw ushın qollanılatuǵın sintaksislik stillik usıl[2]. Ádettegi úndew gápler de sóylewshiniń emocionallıq sezimlerin bildiriw ushın xızmet etedi, al ritorikalıq úndew gápler bolsa sol tuyǵı sezimlerdiń bildiriliwine ekspressivlik boyawdı arttırıp kórsetedi. Mısalı: “Aral-Ana” músini bul mashqalanı kimler sheshedi, qashan sheshedi, qáytip sheshedi dep hámmemizden sorap turıptı ǵoy! (A.Nurniyazov “Músinshi qız Dámegúl” essesi). Ay-hay, ol kúnlerdiń nesin aytasań! (M.Jumanazarova “Saǵınısh” essesi). Bárhá jolıma kóz tigip otıradı. Kewlimniń kemtigi bolsa mehri menen toltıradı. Búgin-aq awılǵa qaytaman! (J.Járimbetova “Kewlimdegi gápler” essesi). Átteń, bunday keńlik hámmege de múnásip bola bermeydi-dá! (J.Esenov “Márt, keń kókirek insan” essesi). Mine saǵan, siyasatı ishine bildirmey oralǵan máwsimlik poeziya! (Sh.Usnatdinov “Azat Berdishev fenomeni” essesi) Birden kóz aldıma balalıqta kórgen tábiyat shuwlap kele qaldı, bul tábiyattı bizler ǵoy kórdik, sekseninshi jılları tuwılǵanlar qaydan kóredi! (Sh.Seytov “Talant hám táǵdir” essesi)

c) ritorikalıq qaratpa – adam yamasa basqa predmetlerge qarata aytılǵan qaratpa arqalı olarǵa sıpatlama berilip, avtordıń qatnasınıń bildiriliwi[3]. Ritorikalıq qaratpada mazmun, pikir dialogta qatnaspaǵan, qatnasıwı múmkin bolmaǵan obyetke yamasa sóylewshiniń ózine qaratılǵan boladı. Bunday sintaksislik birliklerdi kórkem tekstlerde qollanıw avtorlar pikiriniń emocional-ekspressivligin arttırıw ushın xızmet etedi de, aytılǵan qaratpalıq subyektte heshqanday reakciya payda etpeydi. Mısalı: Assalawma aleykum, Ata! Men búgin jáne keldim, Siziń 120 jıllıq eslew kesheńizdi, emlewxana múzeyin shólkemlestiriw menen shuǵıllanıp atırman. ...Hey Qudayım! Áy áziz Anam, Anajanım! Olardı sirá keshire alar ma ekenseń? (A.Nurniyazov “Músinshi qız Dámegúl” essesi). Ox, tuwılǵan jerim, altın besigim, kindik qanım tamǵan jer –Erkindárya. Men sonda da seni bayaǵı qálpińde náreste kewlim menen saǵına beremen (M.Jumanazarova “Saǵınısh” essesi). Xalqabad! Sende ata-anam tuwılıp ósti... (J.Járimbetova “Kewlimdegi gápler” essesi). Háy jaratqan jan iyem, keń dúnyaǵa tarıday shashılıp ketken ullı xalqımnıń qosuwısta qalǵan urpaǵın qanshelli sınaysań (O.Ábdiraxmanov “Ótmishtiń máńgiligi” essesi). ...sonsha bas-ayaqsız qáteliklerge qalay jol qoyǵanımdı ózim de túsinbey-aq qoydım, Jas adasım! (T.Qayıpbergenov “Qaraqalpaqpan, ómirde táwekelshimen” essesi).

Juwmaq hám usınıslar (Conclusion). Juwmaqlap aytqanımızda, qaraqalpaq tilindegi esselik shıǵarmalar óziniń janrlıq hám tillik ózgesheliklerine iye. Bunday tillik ózgesheliklerdi payda etiwde birinshi gezekte avtorlardıń dóretiwshilik, kórkemlik sheberligi tursa, sol sheberliktiń kórinisi retinde avtorlardıń sóz saplaw hám tillik qurallardan utımlı paydalana biliw máselesi turadı. Jumısımızdıń analiz hám nátiyjeler bóliminde kórsetilgenindey esselik shıǵarmalardıń tillik quramınan hárqanday ritorikalıq kórkemlew quralın taba alamız, olardıń birazı jiyi hám ónimli qollanılıw qásiyetine iye bolsa, ayırım sanawlı túrleri óziniń quramalı tábiyatına baylanıslı jekke siyrek halda paydalanılatuǵını belgili boldı. Bunnan belgili bolatuǵın juwmaq tildiń kórkemlew quralınıń qollanılıwı hám atqaratuǵın xızmetleriniń tiykarǵı xızmeti olardıń qollanılıw jiyligine qarap emes, kerisinshe tekstke baǵıshlaytuǵın kórkemlik tásiri, ózine tán obrazlılıqtı payda ete alıw qásiyeti. Bunday qásiyetler bolsa esse janrınıń tillik talabına tolıq túrde juwap bere aladı. Sonlıqtan da stilistiklıq figuralardıń tekstlerge beretuǵın kórkemlik tásiri esselik shıǵarmalar tiykarında bolsın yamasa qálegen kórkem janr tiykarında bolsın óz aktuallıǵına iye bolıp qala beredi.