Tillardagi sintaktik paradigmalarni qiyosiy oʻrganish tillararo oʻzgaruvchanlik va universallikni ochib beradi. Turli tillarning sintaktik tuzilmalarni paradigmalar ichida qanday tashkil etishini tahlil qilish til tuzilishi asosida yotgan universal tamoyillar va oʻxshash ma’nolarni ifodalashda tillarning bir-biridan farq qilish usullari haqida tushuncha beradi. Sintaktik paradigmani oʻrganish orqali tadqiqotchilar soʻzlovchilar uchun mavjud boʻlgan sintaktik tanlovlar doirasi, bu tanlovlar ortidagi funksional motivlar va tilda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishini tushunish bilan bog‘liq kognitiv jarayonlarni chuqurroq tushunishadi.

Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishi tilda ma’lum grammatik yoki funksional ma’nolarni yetkazish uchun mavjud boʻlgan sintaktik tuzilmalar yoki qoliplarning tizimli toʻplamini anglatadi. U ma’lum bir lingvistik matnda soʻzlovchilar ega boʻlgan turli xil sintaktik variantlarni yoki tanlovlarni oʻz ichiga oladi.

Qoʻshma gaplar paradigmalari komponentlari oʻrtasidagi oppozitsion holatni hamda mazkur paradigmalar asoslanuvchi invariant gaplarni ayniqsa maqollarda yorqin kuzatamiz. Maqollar strukturasi ma’noni ta’sirchan yetkazish uchun morfosintaktik oppozitsion holatga asoslanadi. Masalan: Yaxshi topib gapirar – yomon qopib gapirar, Qozonga yaqinlashsang qarosi yuqadi – yomonga yaqinlashsang balosi yuqadi, Yomonni koʻrmaguncha – yaxshining qadriga bormaysan.

Matn (kontekst) propozitsiyani “maxsuslashtiruvchi”, uni voqelantiruvchi vositadir [1:176-177]. Propozitsiya jarayoni ham nutqiy faoliyatda voqelanadi. Nutqiy faoliyat jarayonida matnga oʻng tomondan birikib keluvchi makro darajada matn tarkibi paragraflar, boʻlimlar yoki boblar kabi kattaroq nutq birliklarini tashkil qilishni oʻz ichiga oladi. U matn ichida mantiqiy oqim va strukturani yaratish uchun ushbu birliklarning joylashishini oʻz ichiga oladi. Ketma-ketlik, fazoviy, sabab-ta’sir yoki muammoni hal qilish kabi turli tashkiliy strategiyalar oʻquvchilar yoki tinglovchilarni matn boʻylab yoʻnaltirish va tushunishni osonlashtiradi.

Sintaktik paradigmaning tahlili sintaktik oʻzgarishlar doirasi va tildagi sintaktik tuzilmalarning tashkil etilishi haqida tushuncha beradi. Sintaktik almashuvlar sintaktik tuzilmaning turli grammatik vazifalar yoki ma’nolarga mos kelishidir. Ular bitta leksik element yoki shaklni sintaktik paradigma ichida koʻp jihatdan qanday amalga oshirish mumkinligini koʻrsatadi. Quyida nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishining ba’zi bir tomonlarini koʻrib chiqamiz:

1. Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishida sintaktik oʻzgarishlar koʻpincha fe’l yoki fe’l shakllarining muayyan leksik-semantik sinflari doirasida sodir boʻladi. Masalan, sabab almashuvi sabab munosabatlarini ifodalash uchun turli sintaktik tuzilmalarni oʻz ichiga oladi. Bunday almashinishlarni tahlil qilish sintaktik paradigma ichidagi tizimli qolip va cheklovlarni ochishga yordam beradi.

2. Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishida valentlik almashinuvi fe’l yoki predikat bilan bog‘liq argumentlar soni yoki turidagi oʻzgarishlarni oʻz ichiga oladi. Bu almashinishlar turli sintaktik tuzilmalarga olib kelаdi. Misol uchun, ingliz tilida “break” kabi fe’llar oʻtimli va oʻtimsiz shakllar oʻrtasida almashаdi (masalan, “stakan sindirdi” va “stakan sindi”). Valentlik almashinuvini tushunish paradigmada mavjud boʻlgan sintaktik variantlarni bilishimizga yordam beradi. Valentlik tor ma’noda fe’lga keng ma’noda barcha soʻz turkumlariga xos birikuvchanlikdir.

3. Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishida sintaktik qurilish qoliplari muayyan grammatik yoki funksional ma’nolarni bildirish uchun qoʻllaniladigan takrorlanuvchi sintaktik tuzilmalarni bildiradi. Ular paradigma ichida sintaktik tanlovlar qanday amalga oshirilishi haqida tushuncha beradi.

4. Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishida sintaktik paradigmalar koʻpincha konstruktiv shablonlardan yoki qoliplardan foydalanishni oʻz ichiga oladi, ular ma’lum uyalar yoki shaklga ega boʻlgan sintaktik tuzilmalardir. Soʻzlovchilar turli ma’nolarni ifodalash uchun bu boʻshliqlarni turli leksik elementlar bilan toʻldirishlari mumkin. Masalan, “subyekt-fe’l-obyekt” qolipi turli oʻtimli gaplarni ifodalashga imkon beradi.

5. Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishida ba’zi idiomatik iboralar paradigma ichidagi muntazam qoliplardan chetga chiqadigan qat’iy sintaktik tuzilmalarni namoyish etadi. Ushbu idiomatik shakllarni oʻrganish odatiylashtirilgan sintaktik tuzilmalar va tilning umumiy sintaktik paradigmasi oʻrtasidagi oʻzaro bog‘liqlikni tushunishga yordam beradi.

6. Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishida sintaktik paradigma kommunikativ vazifalar va nutq maqsadlari bilan chambarchas bog‘liq. Bu yerda bir nechta omillarni hisobga olish kerak.

Paradigmatik munosabatlar bir-biriga yaqin va aloqador belgilarning o‘zaro aloqa-robitalaridir. Belgi matndagi biror-bir boshqa belgi bilan muayyan aloqada bo‘lishi uchun, avvalambor, u bilan yagona tizim doirasida bo‘lishi zarur. Badiiy matn ana shunday yaxlit tizimdir. Har qanday badiiy matn belgilarning majmui va ularning o‘zaro munosabatidan iborat [2:20-21]. Matnni yagona tizim sifatida tushunishda, matn tarkibi paradigmatikasi matnni tushunish va sharhlash uchun muhim ahamiyatga ega. Matn tarkibi paradigmatikasi yetkazilgan xabarni tushunish uchun zarur boʻlgan matnning bog‘liqligiga hissa qoʻshadi. Paragraflar, gaplar va iboralar kabi matn tarkibiy qismlarining tashkil etilishi va joylashishi matnning umumiy bog‘liqligini oshiradi. Bog‘liq qurilmalar va tizimli belgilar g‘oyalar oʻrtasida aloqa oʻrnatishga yordam beradi, oʻquvchilarni matn boʻylab boshqaradi va ma’lumotlarning tushunarli boʻlishini yuzaga keltiradi. Oʻquvchilar yaxshi tuzilgan matnga duch kelganlarida, ular moʻljallangan ma’noni osonroq tushunishlari uchun ma’lumotni toʻg‘ri talqin qilаdilar. “Nutq subyektdan adresatga yo‘naltiriluvchi nutqiy faoliyat hisoblanadi. Matn esa faqat obyektiv informatsiyadan iborat bo‘lmay, balki o‘ziga pragmatik mazmunni ham qamrab olgan nutqning material ko‘rinishidir” [3:5].

Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishida paradigma ichidagi turli sintaktik tuzilmalar mavzu-sharh tuzilmalari, diqqatni qaratuvchi element shakllari yoki berilgan va yangi ma’lumotlarning sintaktik belgilari kabi maxsus axborot tuzilmalari bilan bog‘lanаdi. Sintaktik tanlovlar axborot tuzilishini qanday aks ettirishini tahlil qilish paradigma ichidagi ma’nolarni va kommunikativ vazifalarni tushunishimizga yordam beradi.

Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishi paradigma ichidagi sintaktik oʻzgarishlarga qoʻshimcha ma’no jilolari yoki uslub ham ta’sir qilаdi. Turli qoʻshimcha ma’no jilolari yoki uslublar rasmiy yoki norasmiy matnlar, ixtisoslashgan sohalar yoki turli nutq aktlari uchun oʻziga xos sintaktik tuzilmalarni afzal koʻrаdi. Ushbu oʻzgarishlarni oʻrganish sintaksis, qoʻshimcha ma’no jilolari va uslubiy xususiyatlar oʻrtasidagi munosabatlar haqida tushuncha beradi.

Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishi sintaktik paradigmani chuqur oʻrganish orqali tadqiqotchilar tilda mavjud boʻlgan tizimli sintaktik variantlarni ochib berishlari, sintaktik munosabatlarni aniqlashlari va leksik, semantik va kommunikativ omillar asosida turli sintaktik tuzilmalar tanlanadi. Tahlil sintaktik tuzilmalarning tashkil etilishi va xilma-xilligiga oydinlik kiritib, tilning umumiy sintaktik tizimini tushunishimizga yordam beradi. Sintaktik paradigma tilda turli sintaktik vazifa va maʼnolarni ifodalash uchun mavjud boʻlgan grammatik qoliplar va tuzilmalar toʻplamini bildiradi. U soʻzlovchilar jumlalarni tuzishda qoʻllaydigan sintaktik variantlar va tanlovlarni oʻz ichiga oladi. Sintaktik paradigma tahlili sintaktik tuzilmalarning tizimli tashkil etilishi, ularning ma’no va vazifa bilan bog‘liqligini yoritib beradi. Til sistem-struktura tuzilishga xos boʻlgan murakkab sistemadan tashkil topgan. Sistema boʻlgan joyda albatta struktura ham boʻladi. Sintaktik paradigmani hosil qilishda grammatik kategoriyalar struktura vazifasini bajaradi.

Gap – bir qator lisoniy xususiyatlarni oʻzida mujassamlashtirgan murakkab sintaktik birlik. Shu bois ham gap har xil oʻxshashlik va har xil farqli lisoniy xususiyatlar asosida hosil boʻluvchi turlicha sintaktik paradigmalar qamrovida ishtirok etadi. Gap sintaktik paradigmalarining majmuasi uning giperparadigmasini (paradigmalari paradigmasini) tashkil qiladi. Gap giperparadigmasi ularning bir model qamrovidagi va har xil modellararo qamrovidagi xususiy koʻrinishlarini oʻz ichiga oladi [4:75].

Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishi jarayonidagi sintaktik oʻzgarishlarni quyidagi turlarga boʻlib oʻrgandik:

1. Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishida sintaktik oʻzgaruvchanlik sintaktik paradigmaning asosiy jihati hisoblanadi. Bu sintaktik tuzilmalarning bir xil yoki oʻxshash ma’nolarini ifodalaydi. Bu yerda bir nechta jihatlarni hisobga olish kerak.

2. Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishida tilning sintaktik paradigmasida turli xil soʻz tartibini kuzatаmiz. Misol uchun, ba’zi tillarda oʻxshash ma’nolarni ifodalash uchun subyekt-fe’l-obyekt (SVO) va subyekt-obyekt-fe’l (SOV) qolip asosida shakllangan soʻz tartibi uchraydi. Ushbu oʻzgarishlarning sabablarini oʻrganish soʻz tartibini tanlashga ta’sir qiluvchi omillar va jumlalarni talqin qilishga ta’siri haqida tushuncha beradi.

3. Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishida sintaktik paradigma ma’lum vazifalar yoki ma’nolarni ifodalash uchun ishlatilishi kerak boʻlgan turli shakllar yoki sintaktik qoliplarni oʻz ichiga oladi. Masalan, tillarda inkor, soʻroq yoki darak gaplarni ifodalash uchun muqobil shakllar boʻlаdi. Ushbu sintaktik shakllarni oʻrganish paradigma ichidagi soʻzlovchilar uchun mavjud tanlovlarni ochib beradi.

4. Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishida sintaktik paradigma doirasida muayyan matnda ma’lum sintaktik tuzilmalar afzal koʻriladi yoki cheklangan boʻlаdi. Bu yerda bir nechta omillarni hisobga olish kerak. Ayrim sintaktik tuzilmalar paradigma ichida grammatik yoki sintaktik cheklovlarga duch kelаdi. Misol uchun, ba’zi tillarda ma’lum fe’l shakllari muayyan holat belgilarini yoki soʻz turkumiga xos boʻlgan kategorial xususiyatlarni talab qiladi. Ushbu cheklovlarni tushunish turli sintaktik tuzilmalardan foydalanishni tartibga soluvchi qoidalar va cheklovlarni aniqlashga yordam beradi.

5. Nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmatika hodisasining voqelanishida soʻzlovchilar aniqlik, urg‘u yoki uslubiy ma’nolar kabi omillarga asoslangan muayyan sintaktik tuzilmalar uchun afzalliklarni koʻrsatаdi. Ushbu imtiyozlar sintaktik paradigma ichidagi umumiy oʻzgarishlarga yordam beradi. Ushbu imtiyozlarning sabablarini tahlil qilish turli sintaktik tanlovlarning pragmatik va kommunikativ vazifalari haqida tushuncha beradi.

Bu oʻrinda shuni alohida ta’kidlamoq kerakki, sintaktik paradigmani diaxronik nuqtai nazardan oʻrganish sintaktik tuzilmalardagi tarixiy oʻzgarishlar va rivojlanishlarni tekshiradi. Sintaktik paradigma ichidagi oʻzgarishlar yangi tuzilmalarning paydo boʻlishiga yoki eskilarining yoʻqolishiga olib kelаdi. Buni oʻz navbatida sintaktik innovatsiyalar deb nomlashimiz mumkin. Ushbu innovatsiyalarni oʻrganish sintaktik qoliplarning evolyutsiyasi va til oʻzgarishiga olib keladigan omillar haqida tushuncha beradi. Sintaktik paradigmaga grammatikalashuv jarayonlari ta’sir qiladi, bunda leksik elementlar grammatik elementlarga aylanadi. Grammatikalashuvning sintaktik tuzilmalarga qanday ta’sir qilishini oʻrganish sintaktik paradigmaning diaxronik rivojlanishiga oydinlik kiritadi. Bu haqda maxsus tadqiqot olib borgan G.Karimova quyidagicha yozadi: Boshlang‘ich grammatikalizatsiya paradigmatik qatordagi til birliklarining sintagmatik qatorda aktivlashuvi asosida namoyon boʻladi. Natijada nutq hodisasi tarixiy tanlanish tufayli til hodisasiga aylanadi. Bu jarayonda mustaqil ma’noli leksemada grammatik mohiyat va belgi qisman kuchaya borib, grammatik ma’no bildirish xususiyati paydo boʻla boradi [5:89].

Xulosa shuki, nutqiy faoliyatda sintaktik paradigmani chuqurroq oʻrganish orqali tadqiqotchilar tilda mavjud boʻlgan sintaktik variantlarni ochib berishlari, oʻzgarishlar va cheklovlarni oʻrganishlari va sintaktik tuzilmalarning tashkil etilishini shakllantiradigan tarixiy va funktsional jihatlarni oʻrganadilar. Ushbu tahlil tilning sintaksisi va uning ma’no va aloqa bilan bog‘liqligini tushunishimizga yordam beradi.