Замонавий тилшуносликда метафора тушунчасига бадиий ёки поэтик асардаги стилистик восита сифатида тадқиқотлар анча илгарилаб кетди. Чунки метафора ҳар бир тилга хос бўлиб, фақатгина лисоний бирлик ёки ибора доирасида эмас, балки тафаккур ҳамда тил фаоллигида таҳлил қилинадиган ҳодиса тарзида талқин қилинмоқда. Бунга машҳур Америка тилшунослари Ж.Лакофф ва М.Жонсонларнинг “Metaphors we live by” асари асос бўлиб хизмат қилади. Жумладан, Ж.Лакоффнинг қайд этишича метафора мавҳум тушунчалар қабул қилиш ёки талқин қилишда жамиятимиздаги фаол маданий қадриятларга мос келадиган дискрит моҳиятини англашдаги асосий механизмдир (Lakoff 2003:3). Концептуал метафоралар лисоний манба ва тафаккурий боғлиқликни таъминловчи восита бўлиб, улар ўртасидаги  муносабатларда асосий лингвистик элементларни яхлит тартибга бирлаштиради.

Концептуал метафораларни фентези асарлар доирасида таҳлил қилишда биринчи навбатда фантастика ва фентези табиатини идрок этиш муҳим саналса, иккинчи навбатда метафора сифатида фаоллашадиган иборалар, сўзларни асарга мувофиқлигини белгилаш талаб этилади. Ц. Тодоровнинг таъкидлашича, фантастиканинг юзага келиши  тасаввуримиздаги дунёда содир бўлаётган воқеаларга муносабатларимиз мавжудлиги билан боғлиқ (Тодоров 1999:41).

Терри Пратчетнинг «Мўъжиза ранги» номли асари ўқувчиларга асар қаҳрамонларининг Ясси дунёда бошидан кечган саргузаштларини ҳикоя қилиб беради. Асарнинг эътиборга молик жиҳатларидан бири концептуал метафоралардан моҳирона фойдаланиш бўлиб, улар ҳикояни чуқур ва бир нечта нуқтаи назардан тушуниш имконини беради. Ушбу мақола когнитив тилшуносларнинг ишларига таянган ҳолда, асардаги концептуал метафораларни прагматик нуқтаи назардан  таҳлил қилишга қаратилган. Бу таҳлил орқали фентези асарларида қўлланилган метафораларнинг мулоқотга, маъно яратишга ва ўқувчига таъсир доирасини чуқурроқ тушунишимизга имкон яратади.

Концептуал метафоралар мавҳум тушунчаларни аниқроқ ёки таниш бўлган доменларга бириктириш имконини берувчи лингвистик воситалардир. Ж.Лакофф ва М.Жонсонлар фикрича, метафоралар нафақат риторик воситалар, балки олам ҳақидаги тушунчаларимизни шакллантирадиган муҳим когнитив механизмдир (Lakoff 2003:12). Худди шундай, Стивен Пинкер метафораларнинг тил ва билишдаги аҳамиятини ўрганиб, уларнинг фикрлаш жараёнига кенг тарқалган таъсирини очиб берган (Pinker 2009). Прагматика концептуал метафораларнинг контекстда қандай ишлашини, маъно ва импликатурага таъсир қилишини таҳлил қилиш учун шароит яратиб беради.

Асардаги концептуал метафоралар  кўп ҳолларда таниш тушунчаларни кутилмаган ва хаёлий усулларда тақдим этиш орқали заковат ва ҳазил-мутойиба манбаи бўлиб хизмат қилади. Жумладан, хаёлий олам (фентези) даги абсурдлик ва кинояга урғу берган ҳолда воқеа-ҳодисаларни реал олам билан боғлашда кенг фаоллашади.

Ж.Лакофф ва М.Жонсонларнинг концептуал метафораси таҳлилида “образли схемага” кенг эътибор қаратилади (Lakoff 2003:253-266). Образли схемалар мавҳум, схематик бўлиб, тафаккурнинг турли типлари (визуал, кинесетик, тинглаш ва ҳ.к.) билан боғлиқ ҳолда лисоний таҳлилга тортилади. Концептуал метафоралар тадқиқи билан шуғулланадиган тилшунослар, одатда, макон (path), перефирия маркази (center-perephery), контейнер (container), куч (force) каби бош образли схемаларни тақдим этишади. Мазкур асар сюжетлари юқоридаги образли схемалар доменида қўлланилган. М. Киммелнинг қайд этишича, образли схемаларда етакчи ўринни бадиий асар муҳитидаги ёзувчининг ижодий ёндашуви орқали яратиладиган вақт, макон ва олам концептларини турли лисоний воситаларда тақдим этиш билан боғлиқ (Kimmel 2005). Образли схемалар динамик ва статик турларга ажратилган ҳолда ўрганилади. Динамик образли схемалар бир бутун ментал ҳодисаларни, кичик сценарийларни тасвирласа, статик образли схемалар яширин маъноларни, у ёки бу кўринишдаги турғун ментал конструкциялар таҳлилини ўз ичига олади. Мисол тариқасида асардан қуйидаги парчанинг таҳлилини кўриб чиқамиз:

The gaming board was a carefully-carved map of the disc world, overprinted with squares. A number of beautifully modelled playing pieces were now occupying some of the squares. A human onlooker would, for example, have recognized in two of them the likenesses of Bravd and the Weasel. Others represented yet more heroes and champions, of which the disc had a more than adequate supply. Still in the game were Io, Offler the Crocodile God, Zephyrus the god of slight breezes, Fate, and the Lady. There was an air of concentration around the board now that the lesser players had been removed from the Game ( p 74).

Кўриниб турганидек ушбу парчада “Life is a game” концептуал метафораси динамик ва статик жиҳатдан намоён бўлмоқда:

1.  Ўйин тахтаси, қаҳрамонлар, ғолиблар ва маъбудларни тасвирлаган моҳирона йўнилган ўйин доналари метафорани динамик образли схема орқали тасвирлайди. Бу динамик схема турли  ўзига хос қобилият ва аҳамиятга эга бўлган “ўйинчилар” (Фейт, Лейди, Айо, Оффлер, Зефир) иштирокида кечади. Бунда “ўйинчилар” саргузаштлари реал ҳаёт билан боғлиқ мураккабликни ёритиш учун хизмат қилади. Мазкур “ўйинчиларнинг” ўйин тахтаси атрофида жамланиши уларнинг қарорлар қабул қилинадиган ва мақсадларга эришиладиган ҳаёт ўйини метафорасида намоён бўлади.
2. Моҳирона чизилган Ясси дунёнинг харитаси (carefully carved map), ўйин тахтасининг тўртбурчаклар ва ўйинчиларнинг ўзаро муносабатлари асосида юзага келган муҳит “Life is a game” метафорасининг статик схемасини ифодалайди.  Ушбу статик схема ҳаётнинг маълум қоида ва қонунлар асосида ташкил топганлиги ва унда “ўйнаш” ўзига хос заковат ва маҳоратни талаб этишини намоён этади.

Умуман олганда, ушбу парча ўйинлар билан боғлиқ хусусият ва ҳаракатларга мос келадиган саҳнани тасвирлаш орқали “Life is a game ” концептуал метафорасини прагматик жиҳатдан мустаҳкамлайди.

Шу аснода асардаги кейинги парчани кўриб чиқамиз:

Chance had been an early casualty, running her hero into a full house of armed gnolls (the result of a lucky throw by Offler) and shortly afterwards Night had cashed his chips, pleading an appointment with Destiny. Several minor deities had drifted up and were kibitzing over the shoulders of the players. Side bets were made that the Lady would be the next to leave the board. Her last champion of any standing was now a pinch of potash in the ruins of still-smoking Ankh-Morpork. and there were hardly any pieces that she could promote to first rank. (p 74)

Бу гал ҳам “Life is a game” метафораси макон, переферия маркази, куч ва контейнер каби образли схемалар орқали намоён бўлмоқда. Ушбу метафорани динамик ва статик турлари асосида таҳлил қиладиган бўлсак:

1. Ўйинда ютқазганлар сифатида Ченс (Имконият), Найт (Тун) ва Лейди (Хоним) каби маъбудларнинг тилга олиниши метафоранинг динамик қўлланилишини акс эттиради. Ҳаёт ўйинидаги турли ўйинчиларни ифодаловчи бу образлар қийинчиликларга ва ўз ҳаракатларининг оқибатларига дуч келишади. Тун образининг ўйин тошларини нақд пулларга алмаштириши ва Лейдининг ўз “ўйинчи”сини қўлдан бой бериши инсонларнинг ҳаёти давомида бошидан кечириши мумкин бўлган ҳодисаларга ишора қилади. Ўйинчиларнинг елкаси оша кузатаётган бошқа маъбудларнинг хатти-ҳаракатлари “Life is a game” метафорасининг динамик хусусиятини ёритишга хизмат қилган ҳамда ҳаёт ўйинини шакллантирадиган ташқи кучлар ёки таъсирларнинг мавжудлигини намоён этади.
2. Қуролланган махлуқлар ва ўйин пайтидаги тиғиз ҳолат метафоранинг статик қўлланилишини акс эттиради, ҳаёт ўйини “иштирокчилар”ига таъсир қилувчи вазиятлар олдиндан белгилаб қўйилган тақдирга ишора қилади. Хонимнинг ўйинни давом эттириши учун имкониятларнинг чекланганлиги метафоранинг статик табиатини кучайтиради.

Ушбу парчадаги образли  схемаларга эътибор берадиган бўлсак, ундаги қаҳрамонларнинг ўйин давомидаги саёҳатлари, Ченс ва Лейди ўйинларининг турли йўллар ва усуллар орқали  якуний манзилга етиши макон (path) образли схемасини; Хонимнинг имкониятлари чекланганлиги сабабли марказий куч (center of perephery) дан узоқлашиши ва таъсир доирасини йўқотиши переферия маркази образли схемасини; қуролланган махлуқлар ва Офлернинг ўйин тошларини отиши иштирокчиларниниг тажрибаси ва ўйин натижасига таъсир кўрсатувчи куч (force) образли схемасини; ўйин тахтаси ва Анк-Морпорк шаҳри ўйин иштирокчиларининг ҳар бири учун ўрнатилган тартиб-қоидалар, чегара ва чекловларни ўз ичига олувчи контейнер образли схемасини кузатишимиз мумкин.

Навбатдаги парчада ҳам “Life is a game” концептуал метафораси  яққол намоён бўлмоқда:

The room was silent as she (The Lady) scrabbled in her box of pieces and, from the very bottom, produced a couple that she set down on the board with two decisive clicks. The rest of the players, as one God, craned forward to peer at them. (p 75)

Прагматик нуқтаи назардан бу саҳна ҳаёт стратегиялар ва рақобатни тақозо этишини таъкидлаган ҳолда, “Life is a game” метафорасини мустаҳкамлайди. Хонадаги сукунат ўйиннинг муҳим дақиқаларида юзага келадиган тиғиз ҳолатни англатади. Хонимнинг ўйин тахтасини асабий тирнаши ҳамда қутидан янги доналарни танлаши ҳаёт ўйинининг динамик табиатига ишора қилган ҳолда яширин манбалар ва имкониятларни қидиришни ифода этади. Қолган маъбудларнинг ўйин иштирокчилари сифатида Хонимнинг ҳаракатларини кузатиши рақобат муҳитини янада кучайтиради. Бу эса, ўз навбатида, Хонимнинг ўйиндаги юришлари аҳамиятли ва ўйин натижасига таъсир этиш мумкинлигини кўрсатади.

Шунингдек, прагматик таҳлил куч ва контейнер образли схемаларни ҳам бизга очиб бера олади. Куч образли схемаси Хонимнинг ҳал қилувчи ҳаракати ва бошқа иштирокчиларнинг ўйинга бўлган эътибори билан ифодаланади, бу ҳолат ҳаёт ўйинида бошқа инсонларнинг таъсирини англатиши мумкин. Ўйин доналари сақланадиган қути ўйинчилар учун мавжуд бўлган ресурслар ва имкониятларни сақлайдиган контейнер вазифасини бажариб, ўйиндаги чекловлар ва имкониятларни англатади.

Маъбудлар қўлидаги ўйин доналари ҳаракати асар қаҳрамонларининг саргузаштлари сифатида ўқувчига намоён бўлади. Саргузаштлардан бирида бош қаҳрамон махлуқ (тролл) томонида таъқибга учраб дарахтга чиқиб олади. Ушбу вазиятни таҳлил қилиш учун қуйидаги лавҳага мурожаат қиламиз:

He shut his eyes tightly. Why the troll? he asked himself. Everything else is just my usual luck, but why the troll? What the hell is going on? Click. It may have been a twig snapping, except that the sound appeared to be inside Rincewind's head. Click, click. And a breeze that failed to set a single leaf atremble. (p 82)

Ушбу жумлаларда сўзловчи тролл нима сабабдан пайдо бўлганини билмоқчи, сўзловчи ўзининг одатий тажрибаларини ҳисобга олган ҳолда, вазиятни ўз нуқтаи назаридан англашга уриниши назарда тутилган. Шунингдек, “аммо” (but) сўзининг ишлатилиши аниқлик киритиш заруриятини таъкидлаган ҳолда, сўзловчининг, одатда, омади чопиб келганлиги ҳамда троллнинг тўсатдан пайдо бўлиши ўртасидаги қарама-қаршилик (контраст) ни кўрсатиб беради. Умуман олганда, бу жумлаларнинг прагматик маъноси сўзловчининг шунча ташвишлари орасида троллнинг пайдо бўлишидан мантиқ излашга ҳаракатини ифодалайди.

“Мўъжиза ранги” асарида “Life is a game”  концептуал метафораси такрор учрайдиган мавзу бўлиб, қаҳрамонларнинг дунёқараши ва ўзаро муносабатларини шакллантиради. Бу метафора ўқувчиларга ҳаётнинг тасодифий хусусияти, қонуният ва стратегиялари мавжудлиги ва натижаларни аниқлашда тақдирнинг ролини тушунишга имкон беради:

The lady coughed politely, and laid twenty-one white chips on the table. Then from her robe she took another chip, silvery and translucent and twice the size of the others. The soul of a true Hero always finds a better rate of exchange, and is valued highly by the gods.

 Fate raised an eyebrow.

"And no cheating, Lady." he said.

"But who could cheat Fate?" she asked.

He shrugged. "No-one. Yet everyone tries."

"And yet, again, I believe I felt you giving me a little assistance against the others?"

"But of course. So that the endgame could be the sweeter, lady. And now..." (p 83)

Қаҳрамонларнинг ўйин ҳақидаги бу суҳбатида метафоранинг динамик хусусиятини кузатиш мумкин. Соққалар билан ўйнаш, ғирромлик қилиш, кўмаклашиш ва ўйиннинг якуни ҳаётнинг ўйин эканлигига ишора қилади.

Метафоранинг марказий элементи ўйиннинг ўзи бўлиб, қаҳрамонларнинг муносабатида марказий нуқта сифатида хизмат қилади. Ушбу марказ Лейди ва Фейт томонидан эгалланган бўлиб, переферия элементлари ўйиндаги ғирромлик, кўмаклашиш ва ўйин донаси сифатида қаралаётган қаҳрамоннинг қалбини ўз ичига олиб, ўйин метафорасига мураккабликни қўшади.

Лейдининг “Аммо, Фейт (тақдир)ни ким алдай олади?” деган жавоби тақдирни алдаш имконсиз деган импликатурани беради. Ушбу импликатура Фейт ўйиндаги бошқариб бўлмайдиган куч деган фаразга асосланади. Ўз навбатида тақдирнинг “Ҳеч ким. Бироқ, хамма ҳаракат қилади” деган жавоби прагматик маънога эга бўлиб, тақдирни алдаш ёки ғирромлик қилиш имконсиз бўлса-да, инсонларнинг уринишларини кўрсатиб беради, тақдирнинг муқаррарлигига қарши чиқиш муносабатини акс эттиради. Фейт ва Лейди ўртасидаги суҳбат ўйин ичидаги куч динамикасини очиб беради. Фейт кучли cубъект сифатида ўйин қоидалари ва натижалари устидан ҳокимият ва назоратга эга. Лейдининг Фейтни алдаш эҳтимолини шубҳа остига қўйишга уриниши орқали Фейт устидан ғалаба қилиш истагини билдиради. Ушбу куч динамикаси Лакофф ва Жонсоннинг марказий переферия схемаси концепциясига мос келиб,  субъектларнинг метафорик тизимда турли куч ва таъсир доираларига эга эканлигини кўрсатади.

Юқоридаги таҳлилларга таянган ҳолда шуни айтиш мумкинки, образ-схемалар метафоранинг концептуаллашувида муҳим аҳамиятга эга. Улар инсонларнинг ҳаётий тажрибасидаги маълумотларни тартибга солиш ва тушунишга ёрдам берадиган когнитив тузилмалардир. Метафоралардан фойдаланилганда образли схемалар ўхшатиш ва солиштириш орқали бир концептуал домендан бошқасига ўтади.

Шунингдек, образли схемалар юмор контекстига хос бўлган сўз ўйини ва кўп маънолиликни яратиш учун ишлатилади. Образли схемаларни қайта ўзлаштириш ва концептлар ўртасидаги алоқаларни яратишда рецепиентда юморга нисбатан кулгини юзага келтирувчи кутилмаган таъсир пайдо бўлиши мумкин.