Futbol terminologiyasining shakllanishi va rivojlanishi bo‘yicha xalqaro tadqiqotchilarning ishlari katta ilmiy ahamiyatga ega bo‘lib, bu soha futbol tilining o‘ziga xos dinamikasini va uning jamiyatdagi rolini chuqur tahlil qilish imkoniyatini yaratadi. (Терпелец, Осадчая, & Шарикова, 2018, с. 173) Futbolning global madaniyatining shakllanishi va rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari aynan futbol muxlislari nutqida o‘z aksini topadi. Futbol terminologiyasining shakllanishidagi asosiy metodlar, xususan, “metaforlashtirish, assotsiatsiya, metonimiya, antonomaziya, o‘zlashtirishlar, jargonizmlar” kabi usullar futbol muxlislari nutqida juda keng tarqalgan. (Каштанов, 2017, с. 8).  Metaforlashtirish jarayonida futbol hodisalari hayotiy tajriba yoki boshqa konseptual sohalar bilan qiyoslanadi: masalan, o‘yinchilarni “devor”, “motor”, “raketa” deb atash orqali ularning funksiyasi obrazli ifodalanadi. Metonimiya esa biror jamoani u joylashgan hudud yoki stadion nomi bilan atashda (masalan, “Old Trafford bugun jim”) yaqqol namoyon bo‘ladi. Assotsiatsiya esa ma’lum o‘yinchilar yoki vaziyatlarni keng tarqalgan madaniy obrazlar bilan bog‘lash orqali yuzaga keladi. Antonomaziya futbol yulduzlarini “Fenomeno”, “El Matador”, “Qirolicha” kabi laqablar bilan nomlashda qo‘llaniladi. O‘zlashtirishlar futbol terminologiyasining global manbalardan to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirib kelishini anglatadi, jargonizmlar esa professional futbolchilar, sharhlovchilar va muxlislar orasida shakllangan norasmiy, ko‘pincha emotsional bo‘yoqdor so‘zlardir. (Ayakulov, 2019, p. 55). Bu metodlar futbol leksikasini yuksaltiradi, uning har bir atamasi nafaqat texnik, balki emotsional, identifikatsiyalovchi va baholovchi ma'nolarga ega bo‘ladi. Bu jarayonlarda, muxlislarning nutqi ma'lum bir o‘yinchi yoki jamoa bilan bog‘langan, lekin u bilan birga, kengaygan va jonli madaniyatlararo va ko‘p tilli kontekstda ifodalanadi.

Bundan tashqari, futbol terminologiyasi o‘ziga xos rivojlanish yo‘llariga ega bo‘lgan bir o‘zgaruvchan tizim sifatida qaraladi. Bu tizim ko‘pincha turli tillar va madaniyatlar bilan birlashgan holda ishlaydi va futbol terminologiyasining o‘zaro aloqadorligi va rivojlanishini ko‘rsatadi. Bu, ayniqsa, xalqaro futbol o‘yinlari va turnirlarining ko‘p tilli, ko‘p madaniyatli kontekstda muvaffaqiyatli rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. (Kuper & Szymanski, 2014, p. 112). Futbol tili va terminologiyasining globalizatsiya jarayonlari, asosan, o‘ziga xos o‘zlashtirish mexanizmlarini o‘z ichiga oladi, bunda muxlislar o‘z tili va madaniyatiga moslashish uchun yangi atamalarni yaratadilar. (Ayakulov, 2018, p. 45) Bu o‘zlashtirish jarayoni lingvistik adaptatsiya, fonetik moslashish va semantik qayta talqin kabi bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, “pressing” atamasi o‘zbek nutqida fonetik moslashgan holda qo‘llanadi, lekin semantik jihatdan yanada keng ma'noda — “bosim o‘tkazish”, “raqibni siqish” kabi kontekstlarda ham ishlatiladi. Bu jarayonni zamonaviy futbol tili kontekstida baholash, uning xalqaro o‘zaro ta’sirlar va madaniy o‘zgarishlarga qanday javob berishini tushunishga yordam beradi.

Futbol, shubhasiz, kollektiv identitetni shakllantirishning kuchli vositasidir. Har bir jamoa o‘zining muxlislari tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi va bu muxlislarning nutqi, qichqiriqlari va baholashlari orqali jamoa va uning o‘yinchilari o‘rtasidagi bog‘liqlikni ta’minlaydi. (Giulianotti, 2002, p. 30) Kollektiv identitetni shakllantirishda stadionda yoki onlayn platformalarda ishlatiladigan diskurs markerlari, metaforalar va baholovchi atamalar katta ahamiyatga ega. Metaforik atamalar (“jang maydoni”, “xujum to‘lqini”, “temir himoya”) jamoaviy ruhni mustahkamlashga yordam beradi, antonomastik laqablar (“Sherlar”, “Qirollar”) esa jamoalarning ijtimoiy-madaniy obrazini yaratadi. Misol uchun, bir jamoa “biz” deb atalishi, o‘yinchilarning faqat shaxsiy qahramon sifatida emas, balki bir butun jamoadan iborat ekani haqidagi tushunchani mustahkamlaydi. Bunday nutq jamiyatdagi guruhlararo aloqalarni ham mustahkamlaydi va futbolni keng miqyosda birlashtiruvchi, butun xalqni birlashtiruvchi hodisaga aylantiradi.

Ushbu maqolaning maqsadi — futbol muxlislari nutqining lingvistik, ijtimoiy va madaniy xususiyatlarini, xususan, metaforalar, jargonizmlar, o‘zlashmalar va baholovchi konstruksiyalarning shakllanish jarayonini tahlil qilishdan iborat.

Maqolaning obyekti — zamonaviy futbol diskursi, ya’ni stadion va onlayn platformalarda shakllanadigan muxlislar nutqi, kommunikativ amaliyotlar va ularning ijtimoiy-madaniy talqini.

Maqolaning predmeti — futbol muxlislari nutqida qo‘llaniladigan metaforalar, metonimiyalar, assotsiativ birliklar, antonomastik nomlar, o‘zlashmalar va jargonizmlarning lingvistik tuzilishi, vazifasi va pragmatik ahamiyati.

Futbol terminologiyasi har qanday xalqning sport madaniyatida alohida o‘rin tutadi. Ayniqsa, globallashuv jarayonida sport tili tez-tez xalqaro leksik birliklar bilan to‘ldiriladi, bu esa milliy til doirasida muayyan tilshunoslik muammolarini yuzaga keltiradi. O‘zbek tilidagi futbol terminologiyasining shakllanishi ham asosan o‘zlashmalar orqali rivojlanib kelmoqda. Bu o‘zlashmalarning ayrimlari semantik jihatdan torayadi (“aut” faqat to‘pning maydon tashqarisiga chiqishi), ayrimlari esa kengayadi (“var” texnologiyasi atamasi ko‘pincha “hakamning tekshirishi” degan keng ma’noda talqin qilinadi). Bu holat, bir tomondan, xalqaro futbol atamalarini anglash va universal futbol madaniyatiga integratsiyalashish imkonini bersa, boshqa tomondan, milliy til me’yorlariga zid bo‘lgan ayrim so‘zlar va iboralarning ortiqcha ko‘payishiga olib kelishi mumkin. (Fatoni & Hamkasblari, 2019, pp. 45–63)

Masalan, "penalti", "ofsayd", "corner", "aut", "dribbling", "pressing", "var" kabi so‘zlar ingliz tilidan bevosita o‘zlashtirilgan bo‘lib, ularning aksariyati futbol ishqibozlari va jurnalistlar orasida keng qo‘llaniladi. Bu atamalarning ko‘pchiligi jargonlashgan bo‘lib, ular o‘zbek tilida fonetik jihatdan deyarli o‘zgarmagan holda ishlatiladi. Jargonizmlar muxlislarning tezkor muloqotida kontekstni aniq belgilashga xizmat qiladi (“pas ber!”, “press qil!”, “otdi!” kabi qisqa emotsional birliklar). Shu bilan birga, bu so‘zlar uchun muqobil milliy atamalar – “jarima zarbasi”, “tashqariga chiqish”, “burchak to‘pi”, “avto-gol”, “to‘siqlash” kabi iboralar ham mavjud bo‘lib, ular ko‘proq tilshunoslar, pedagoglar va ayrim futbol muxlislari tomonidan qo‘llaniladi. Bu ikki yondashuv – xalqaro o‘zlashmalarni saqlab qolish va milliy terminlarni rivojlantirish – o‘zbek futbol tilining evolyutsiyasi jarayonida o‘zaro raqobat va sintez holatida mavjud. Ayniqsa, yosh avlod va ommaviy axborot vositalarining ta’siri ostida bu qarama-qarshilik tobora yaqqolroq ko‘zga tashlanmoqda. Media va ijtimoiy tarmoqlarda futbolga oid kontentning aksariyati rus yoki ingliz tillaridan tarjima qilinmasdan bevosita uzatilayotgani o‘zbek tilidagi futbol atamalarining pasayib borishiga olib kelmoqda. Bu borada tilshunos olim N.A. Ayakulovning “chetlashgan so‘zlar tilni ‘ifloslashtiradi’” degan fikri dolzarbligicha qolmoqda. Unga ko‘ra, begona leksik birliklarning haddan tashqari ko‘pligi nafaqat milliy tilning sofligini yo‘qqa chiqaradi, balki uni o‘z ijtimoiy va madaniy kontekstidan ajratib qo‘yadi. Shunday bo‘lsa-da, zamonaviy futbol tilining xalqaro miqyosdagi ommaviyligi va dinamik rivoji sababli, butunlay o‘zlashmalardan voz kechish ham qiyin masala hisoblanadi. Zero, futbol terminologiyasidagi o‘zlashmalar – bu faqat til masalasi emas, balki madaniy aloqalar, texnologik taraqqiyot va xalqaro sport maydoniga integratsiyalashuvning ham muhim belgisi hisoblanadi.

O‘zbek futbolining til siyosatini shakllantirishda har ikki yondashuvning ijobiy jihatlarini uyg‘unlashtirish zarur. Bir tomondan, xalqaro sport tilining eng muhim unsurlarini saqlab qolish, ularni to‘g‘ri va standart asosida qo‘llash muhim bo‘lsa, ikkinchi tomondan, milliy leksik boylikdan foydalanish orqali o‘zbek futbol terminologiyasini mustahkamlash dolzarb vazifa bo‘lib qoladi. Bu borada O‘zbekiston futbol federatsiyasi, OAV, ta’lim muassasalari va tilshunoslar o‘rtasidagi hamkorlik muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbek futbol terminologiyasining shakllanishi murakkab, lekin qiziqarli jarayon bo‘lib, unda xalqaro o‘zlashmalar va milliy atamalarning o‘zaro raqobati asosiy dinamikani tashkil etadi. Ushbu ikki yo‘nalishning uyg‘unlashuvi, o‘zbek futboli tilining yanada rivojlanishi va jahon sport maydonida o‘z o‘rnini topishi uchun muhim kalit hisoblanadi.

Bundan tashqari, ingliz Premier Ligasidagi kulguli-masxaraviy qichqiriqlar (mocking chants) futbol muxlislari nutqining bir qismi sifatida sport tilining qanday pragmatik ta’sirga ega ekanligini va uning madaniyatlararo va ijtimoiy o‘zgarishlarga qanday ta’sir qilishini yanada yaxshi tushunishga yordam beradi. (Fatoni, Santosa, & Djatmika, 2020, p. 9).  Ushbu qichqiriqlar grammatik jihatdan mood, modality va polarity orqali intersubyektiv munosabatlarni “sozlash” imkonini beradi. Qisqa deklarativ gaplar, ko‘pincha, biror voqeani, faktni taqdim etish tarzida ishlatiladi, shu bilan birga, negativ polaritet, ya’ni manfiy ohangda bo‘lishi, maqbul va tahqirli ma'nolarni keltirib chiqaradi. Fatoni va uning hamkasblarining ta’kidlashicha, "negative polarity positions the mocked players", ya’ni, bu turdagi qichqiriqlar o‘yinchilarni ijtimoiy past pozitsiyaga olib keladi. Stadion fonetik akustikasi bilan birga, bu masxarali qichqiriqlar global futbol madaniyatining kengayishiga va o‘yinchilarning obro‘si va mashhurligiga ta’sir qiladi. Ushbu ijtimoiy-madaniy jarayon stadiondan onlayn muhitga o‘tar ekan, muxlislar nutqining ekosistemi doimiy o‘zgarib turadigan bir tizimga aylanadi. Zamonaviy dunyoda futbol faqat stadionlarda o‘ynaladigan o‘yin emas, balki keng ijtimoiy, madaniy va kommunikativ maydonga ega global fenomen hisoblanadi. (Darby, 2010, p. 45; Boyle & Haynes, 2009, p. 78)Ayniqsa, internet va ijtimoiy tarmoqlarning rivojlanishi bilan futbol muxlislari nutqining shakllanishi va rivojlanishi yangi bosqichga ko‘tarildi. Reddit, Twitter, Facebook kabi onlayn platformalar futbolga oid fikrlar, baholar va hissiyotlarni ommaviy ravishda ifodalash uchun qulay muhit yaratdi, bu esa futbol diskursining dinamik va ko‘p qatlamli xarakterini yanada boyitdi.

Onlayn maydonlarda futbol muxlislari o‘rtasida yuzaga keladigan nutq – bu faqat o‘yindagi voqealar haqida mulohaza emas, balki ijtimoiy guruhlararo aloqalar, madaniy kodlar va psixologik holatlarning ifodasi sifatida qaraladi. (Hill, 2020, p. 12). Bu platformalarda ko‘rsatilgan sentiment analizi orqali o‘yindagi natijalar va muxlislarning kayfiyati o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqroq kuzatiladi. Hillning ta’kidlashicha, “sentiment shifts… move across communities,” ya’ni his-tuyg‘ulardagi o‘zgarishlar tezda turli jamoalar o‘rtasida tarqaladi.

Bu jarayon futbol muxlislari nutqining “ekologiyasi”ni aks ettiradi — stadionlardagi intensiv baholovchi va emotsional konstruksiyalar onlayn maydonga ko‘chadi, u yerda ularning ta’siri yanada kengayadi. Bu o‘zgarishlar nafaqat futbol o‘yini kontekstida, balki jamiyatning ijtimoiy va madaniy muhitida ham sezilarli o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi.

Futbol muxlislari nutqida emotsional ekspressiyaning muhim roli bor. Onlayn platformalarda muxlislarning g‘azabi, quvonchi, umidsizligi va boshqa kayfiyatlari o‘ziga xos metaforalar, memlar, shuningdek, iboralar orqali ifodalanadi. Bu metaforik modellashtirish, ko‘pincha, jangovar konseptlar (“portladi”, “urib tashladi”), fizik harakat metaforalari (“yangiladi”, “yanchib yubordi”) yoki psixologik holatlar orqali ifodalanadi. Bu iboralar va metaforik modellashtirish futbol diskursining o‘ziga xosligini yaratadi, u orqali muxlislar o‘z hissiyotlarini yanada jonli va aniqroq ifoda etadilar. Shu bilan birga, bu jarayon futbol nutqini faqat texnik yoki axborotli ko‘rinishdan chiqarib, uni kengroq madaniy, ijtimoiy va psixologik kontekstga joylashtiradi. Futbol muxlislari nutqini o‘rganish nafaqat sport diskursining tarkibiy qismi sifatida, balki zamonaviy jamiyatning ijtimoiy va madaniy jarayonlarini aks ettiruvchi kommunikativ hodisa sifatida ham ahamiyatlidir. Bu nutq orqali jamiyatdagi guruhlararo munosabatlar, ijtimoiy identifikatsiya, kollektiv his-tuyg‘ular va madaniy qadriyatlar o‘z ifodasini topadi. Shuningdek, futbol diskursi ijtimoiy adolat, milliy birlik, ijtimoiy tendensiyalar va siyosiy jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, uning o‘zgarishi kengroq ijtimoiy-madaniy o‘zgarishlarning signalini beradi.

Xulosa qilib aytganda, Futbol muxlislari nutqi nafaqat emotsional va ijtimoiy kommunikatsiya vositasi sifatida, balki futbol terminologiyasining shakllanishi va rivojlanishining muhim maydoni sifatida ham ahamiyatlidir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, futbol atamalari metaforik, metonimik, antonomastik va assotsiativ jarayonlar orqali kengayadi va jonlanadi, shuningdek, jargonizmlar va o‘zlashtirishlar orqali xalqaro madaniyat bilan integratsiyalashadi. O‘zbek futbol tilida bu jarayonlar, ayniqsa, ingliz va boshqa tillardan kirib kelgan terminlar orqali namoyon bo‘lib, milliy til doirasida moslashuv va fonetik-semantik qayta talqin bosqichlarini o‘tkazadi. Shuningdek, futbol terminologiyasi stadion va onlayn platformalarda shakllanib, muxlislarning nutqi orqali doimiy rivojlanadi. Metaforalar, baholovchi atamalar, jargonlar va o‘zlashmalar terminologiyaning nafaqat texnik, balki emotsional, identifikatsiyalovchi va baholovchi qatlamlarini boyitadi. Shu tariqa, futbol leksikasi global va milliy kontekstlarda o‘zaro ta’sirlashuvchi dinamik tizim sifatida rivojlanadi. Umuman olganda, futbol muxlislari nutqi futbol terminologiyasining shakllanishi va rivojlanishini faollashtiruvchi asosiy omil hisoblanadi. U nafaqat yangi atamalar va ifodalarni yaratadi, balki xalqaro futbol madaniyati bilan milliy tilni uyg‘unlashtiradigan vosita sifatida ham xizmat qiladi. Bu esa o‘z navbatida futbol diskursining yanada boy, ko‘p qatlamli va madaniy jihatdan universal xarakter kasb etishini ta’minlaydi.