Lingvofolklor matnlari tilshunoslik va folklorshunoslik kesishmasida joylashgan murakkab tadqiqot obyekti bo‘lib, ularda tilning struktur imkoniyatlari, jamoaviy xotira, etnomadaniy tajriba va obrazli tafakkur bir butun tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Ingliz va o‘zbek folklor materiallarini qiyosiy o‘rganish faqat janrlar o‘rtasidagi o‘xshash va farqli belgilarni aniqlash uchun emas, balki folklor matnda ma’no qanday shakllanishi, qaysi til birliklari barqaror saqlanishi va milliy dunyoqarash qanday lisoniy kodlarda ifodalanishini tushunish uchun ham muhimdir [Brunvand 1996: XV–XVII]. Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek lingvofolklor matnlarining lisoniy tabiati leksik-semantik, morfologik, sintaktik, pragmatik va kognitiv sathlarda tahlil qilinib, folklor matnni “forma–funksiya–ma’no–kontekst” birligida tushunish zarurligi asoslanadi. Shu bilan birga, mualliflik mulohazasi sifatida qiyosiy lingvofolkloristikada “tarjimaga tenglashtirish” emas, balki “funksional va madaniy ekvivalentlikni ochish” asosiy ilmiy vazifa ekani ta’kidlanadi.

Lingvofolkloristikaning nazariy asoslari folklorni faqat og‘zaki matnlar yig‘indisi sifatida emas, balki ijro, kontekst va jamoaviy kommunikatsiya bilan bog‘liq dinamik tizim sifatida ko‘ruvchi yondashuvlarga tayanadi. Ayniqsa, folklorni “kontekstda” ta’riflashga qaratilgan ishlar folklor matnni nutqiy vaziyat, ijtimoiy funksiya va madaniy norma bilan bog‘lab talqin qilishga imkon berdi  [Bauman 1984: 3–7]. Bu jihat lingvistik tahlil uchun muhim, chunki folklor matnda bir xil leksema yoki sintaktik qolip har doim ham bir xil vazifani bajarmaydi: janr va ijro sharoiti uning semantik va pragmatik yuklamasini o‘zgartiradi. Masalan, duo matnidagi imperativ shakl performativ kuchga ega bo‘lsa, qo‘shiqda u emotsional chaqiriq vazifasini bajarishi mumkin [Searle 1969: 16–20]. Shu ma’noda, lingvofolklor matnni tahlil qilishda til birligini izolyatsiyada emas, uning janriy va funksional muhitida ko‘rish zarur.

Folklor matnning lisoniy tabiatini belgilovchi asosiy xususiyatlardan biri — formulalilik va variantlilikning birgaligidir. Og‘zaki an’anada matn har safar qayta ijro etiladi, shuning uchun u mutlaq sobit emas, ammo, butunlay erkin ham emas: unda invariant yadro va variant elementlar o‘zaro bog‘liq holda yashaydi [Parry 1971: 272–279]. Bu holatni o‘zbek dostonchilik an’anasida ham, ingliz balladachilik an’anasida ham kuzatish mumkin. Masalan, qahramonni ta’riflash, safarni boshlash, dushmanni tanishtirish, qayg‘u yoki g‘alabani ifodalash kabi epizodlarda takrorlanuvchi leksik-sintaktik qoliplar xotirani yengillashtiradi va ijro izchilligini ta’minlaydi [Foley 1985: 67–71]. Demak, qiyosiy tahlilda formulalilikni oddiy takror deb emas, balki folklor matn tuzishning “texnologik mexanizmi” sifatida tushunish kerak: u xotira, ritm, ijro qulayligi va ta’sirchanlikni bir vaqtda ta’minlaydi.

Leksik-semantik qatlamda lingvofolklor matnning etnomadaniy tabiati eng yaqqol ko‘rinadi. Folklorda so‘z denotativ ma’nodan tashqari ramziy, aksiologik va madaniy ma’no kasb etadi. Ingliz folklorida tabiat va e’tiqod bilan bog‘liq “oak”, “well”, “hare”, “raven”, “yew” kabi leksemalar oddiy nomlash birligi bo‘lmay, xalq tasavvuri va ishonchlar tizimining belgisiga aylanadi [Brunvand 1996: 511–513]. O‘zbek folklorida esa “ot”, “yo‘l”, “non”, “suv”, “el”, “ona”, “oq-qora” kabi konseptual birliklar paremiyalar, qo‘shiqlar va dostonlarda katta ma’no yukini ko‘taradi [Jumanazarov, Jumanazarova 2019: 41–52]. Masalan, “ot” o‘zbek dostoniy matnlarida harakat, qahramonlik, maqom va ishonch ramzi sifatida kelsa, ingliz an’anasida “steed/horse” ko‘pincha safar, jang va ritsarlik kodi bilan bog‘lanadi. Bu yerda umumiylik — zoonimning epik funksiyasida; farq — uning etnomadaniy aksiologiyasida.

Paremiologik material lingvofolklor nazariyasini ishlab chiqishda, ayniqsa, muhim chunki maqol va matallar ixcham shaklda jamoaviy tajriba va axloqiy modelni mujassamlaydi. Permyakov paremiyalarning struktur-semantik invariantlarini ko‘rsatib, turli tillardagi maqollar bir xil logik formulalarga tayanishini asoslagan [Permyakov 1988: 84–97]. Shu nuqtayi nazardan ingliz va o‘zbek maqollarida sabab–natija, shart–oqibat, me’yor–buzilish, mehnat–samara kabi universal modellar kuzatiladi. Masalan, inglizcha “As you sow, so shall you reap” va o‘zbekcha “Nima eksang, shuni o‘rasan” maqollari semantik jihatdan bir xil kauzal-axloqiy sxemani ifodalaydi [Mieder 2004: 23–24], [Permyakov 1988: 116]. Ammo, ularning diskursiv qo‘llanish doirasi, uslubiy rangi va nutqiy intonatsiyasi har doim ham bir xil emas. Shuning uchun qiyosiy paremiologiyada “lug‘aviy moslik”dan ko‘ra “funksional ekvivalentlik” tushunchasi ilmiy jihatdan to‘g‘riroqdir.

Morfologik sathda ingliz va o‘zbek tillarining tipologik farqi folklor matn poetikasiga bevosita ta’sir qiladi. Ingliz tilining analitik xususiyati sintaktik pozitsiya, yordamchi vositalar va ritmik urg‘uga tayangan poetik shakllanishni kuchaytirsa, o‘zbek tilining agglyutinativ tabiati affiksatsiya, grammatik zanjirlar va shakl orqali ekspressivlikni ifodalashga keng imkoniyat beradi [Rahmatullayev: 112–119]. O‘zbek qo‘shiq va marosim matnlarida kichraytirish, mehr-ifoda, murojaat va hissiylikni beruvchi qo‘shimchalar (“-jon”, “-oy”, “-gina” va b.) poetik ta’sirni kuchaytiradi; ingliz folklor qo‘shiqlarida esa qisqa ritmik formulalar, stress pattern va refrain markaziy rol o‘ynaydi [Jakobson 1987: 84–88], [Bauman 1984: 39–44]. Bu holat folklor poetikasi umumiy qonuniyatlarga ega bo‘lsa-da, uning tildagi amalga oshish mexanizmi har bir tilning grammatik tabiatiga bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.

Sintaktik tuzilish folklor matnda ma’noni tashkil etish va ta’sirchanlikni kuchaytirishning asosiy vositalaridan biridir. Folklor sintaksisi ko‘pincha yozma adabiy me’yordan ko‘ra ijro va xotira talablariga bo‘ysunadi, shu sababli unda parallelizm, takror, anafora, ellipsis, ritorik murojaat va formulali boshlanish-yakunlar keng qo‘llanadi [Putilov 1994: 73–76]. Ingliz balladalarida qisman o‘zgaruvchi takror (incremental repetition) dramatik taranglikni oshirsa, o‘zbek doston va qo‘shiq matnlarida sintaktik parallelizm obrazni kuchaytirish va ritmik izchillikni ta’minlashga xizmat qiladi [Jumanazarov, Jumanazarova 2019: 88–96]. Masalan, o‘zbek lirik qo‘shiqlarida bir xil grammatik qolipda takrorlangan murojaat va hissiy bayonot qatorlari nutqiy ta’sirni kuchaytiradi. Shunda, lingvofolklor sintaksisini o‘rganishda “grammatik sintaksis” bilan birga “ijro sintaksisi” (pauza, intonatsiya, temp, jamoaviy takror) ham hisobga olinishi shart.

Pragmatik jihatdan folklor matnlar ko‘p holda performativ xarakterga ega bo‘ladi, ya’ni ular faqat ma’lumot bermaydi, balki ijtimoiy amalni bajaradi. Duo, olqish, qarg‘ish, marosim formulalari, chaqiriq qo‘shiqlari, bolalar o‘yin matnlari va topishmoqlarda nutq aktining amaliy funksiyasi ustun [Searle 1969: 66–67]. O‘zbek an’anasidagi olqish va duo formulalari baraka, rozilik, himoya kabi ma’nolarni ijtimoiy ravishda “faollashtirsa”, ingliz seasonal customs va wassailing matnlarida jamoaviy farovonlik va hosildorlikni chaqiruvchi performativ vazifa ko‘rinadi, [Brunvand 1996: 744–746]. Bu holat lingvofolklor matnni pragmalingvistika nuqtayi nazaridan o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, ingliz va o‘zbek marosim matnlarida imperativ shakllar, istak konstruksiyalari va murojaat formulalarini qiyosiy tahlil qilish dissertatsion tadqiqot uchun juda samarali yo‘nalish bo‘ladi.

Kognitiv-lingvistik yondashuv folklor matndagi obraz va ma’no modellarini chuqurroq anglash imkonini beradi. Konseptual metafora, freym va sxema kabi tushunchalar folklordagi barqaror ma’no tuzilmalarini tavsiflashda qo‘l keladi [Fillmore 1982: 117–123]. Masalan, o‘zbek folklorida “hayot — yo‘l”, “obro‘ — yuz”, “mehnat — hosil” kabi metaforik modellar maqol va qo‘shiqlarda turli variantlarda namoyon bo‘ladi; ingliz folklorida esa “life as journey”, “fortune as wheel”, “time as season” kabi kognitiv sxemalar faol ishlaydi  [Brunvand 1996: 286–289]. Bu modellar faqat til birligi emas, balki madaniy tafakkurning verballashgan shaklidir. Demak, qiyosiy lingvofolkloristikada kognitiv invariantlar va milliy verbalizatsiya strategiyalarini birgalikda o‘rganish eng istiqbolli metodologik yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.

Etnolingvistik nuqtayi nazardan folklor matni millatning dunyoqarashi, qadriyatlari va ijtimoiy munosabatlar tizimini ifodalovchi “madaniy leksikon” vazifasini bajaradi. Til va tafakkur munosabati haqidagi klassik qarashlar folklor materialni etnomadaniy kod sifatida o‘qishga nazariy asos beradi [Humboldt 1988: 60–65]. O‘zbek folklorida qarindoshlik, hurmat, katta-kichik, or-nomus, mehmonnavozlik bilan bog‘liq til birliklari faol bo‘lsa, ingliz folklorida village culture, seasonal customs, folk beliefs va local identity bilan bog‘liq nominatsiyalar katta o‘rin tutadi [Brunvand 1996: 23–26]. Qiyosiy tahlilda muhim masala — bir xil ijtimoiy funksiyaning turli madaniy kodlarda qanday lisoniy ifodalanishini ko‘rsatishdir. Bu yondashuv folklorni ekzotik yoki “faqat milliy” material sifatida emas, balki til orqali madaniy tajriba tashkillanishining universal mexanizmi sifatida talqin qilishga imkon beradi.

Metodologik jihatdan lingvofolklor matnlarni tadqiq etishda integrativ yondashuv samarali hisoblanadi. Bunda janr va ijro konteksti, variantlar tizimi, leksik-semantik maydon, morfologik va sintaktik modellar, pragmatik funksiya hamda kognitiv sxemalar bir-biridan ajratilmay, o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilinadi [de Beaugrande 1980: 13–19]. Ingliz va o‘zbek lingvofolklor matnlarini qiyosiy o‘rganishda “forma–funksiya–ma’no–kontekst” modeli asosiy analitik tamoyil sifatida qabul qilinishi kerak. Chunki folklorda ayni bir forma (masalan, takror yoki murojaat) turli janrlarda turlicha pragmatik va semantik vazifani bajaradi. Shuning uchun tadqiqotda faqat formal tasvirlash yoki faqat mazmunga murojaat qilish emas, balki ularning o‘zaro ta’sirini tizimli ko‘rsatish muhim.

Xulosa qilib aytganda, ingliz va o‘zbek lingvofolklor matnlarining lisoniy tabiati ko‘p sathli va integral xarakterga ega bo‘lib, u og‘zakilik, formulalilik, variantlilik, leksik ramzlash, grammatik modellash, pragmatik performativlik va kognitiv sxemalar birligida namoyon bo‘ladi [Permyakov 1988: 153–158]. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, universal inson tajribasi har ikki an’anada mavjud bo‘lsa-da, uning tildagi ifodasi milliy-etnomadaniy kodlar orqali turlicha shakllanadi. Shu sababli lingvofolkloristikaning asosiy vazifasi “o‘xshashliklarni sanash”dan ko‘ra, ma’no yaratishning lisoniy va madaniy mexanizmlarini ilmiy asosda ochishdan iboratdir. Amaliy nuqtayi nazardan esa paremiologiya, marosim matnlari va dostoniy matnlarni alohida korpuslar sifatida qiyosiy tahlil qilish sizning tadqiqotingiz uchun mustahkam nazariy va empirik baza yaratadi.