Bugungi globallashuv davrida xalqlar o‘rtasida aloqalar tobora kengayib, turli madaniyat egalari o‘rtasida hamkorlik va o‘zaro tushunish masalasi nihoyatda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bunday sharoitda intermadaniy kommunikatsiya tushunchasi alohida ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanib, turli sohalarda – diplomatiya, ta’lim, biznes, turizm, xalqaro huquqiy aloqalar va hatto oddiy insoniy munosabatlarda ham asosiy omilga aylanmoqda. Intermadaniy muloqotning samaradorligi, avvalo, ishtirokchilarning tilni bilish darajasi va kommunikativ madaniyatiga bevosita bog‘liq. Shu o‘rinda lingvistik to‘siqlar masalasi alohida ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, ularning o‘rganilishi nafaqat lingvistika, balki psixologiya, sotsiologiya va pedagogika uchun ham dolzarbdir. Chunki til faqat aloqa vositasi emas, balki milliy tafakkur, madaniyat, urf-odat va qadriyatlarning eng asosiy ifodachisidir. Shu sababli, lingvistik to‘siqlarni chuqur o‘rganish orqali intermadaniy muloqot jarayonidagi muammolarni bartaraf etish va samarali kommunikativ strategiyalarni ishlab chiqish mumkin.

Intermadaniy kommunikatsiya tushunchasi va uning mohiyati

Intermadaniy kommunikatsiya tushunchasi ilmiy adabiyotlarda turlicha izohlanadi. Umuman olganda, u turli madaniyat egalari o‘rtasida axborot almashish, bir-birini tushunish va hamkorlikka erishish jarayonini anglatadi. XX asrning o‘rtalarida amerikalik olim E.T. Xoll tomonidan intermadaniy kommunikatsiya nazariyasining asoslari ishlab chiqildi va bu yo‘nalish tez orada tilshunoslik, madaniyatshunoslik hamda psixologiyada keng qo‘llanila boshladi. Olimning ta’kidlashicha, har bir madaniyatning o‘ziga xos “yashirin kodi” mavjud bo‘lib, u kishilarning nutqida, xatti-harakatlarida va muloqot odatlarida namoyon bo‘ladi. Shu sababli, ikki madaniyat vakili o‘rtasidagi muloqot jarayonida nafaqat so‘zlarning lug‘aviy ma’nosi, balki ularning ortidagi madaniy konnotatsiya ham hal qiluvchi rol o‘ynaydi. [Hall,1959, pp. 15–16].

Masalan, o‘zbek tilida suhbatdoshni “opa”, “aka” deb murojaat qilish hurmat belgisi sanalsa, ingliz tilida bunday murojaatlar mavjud emas. Inglizlar odatda ism yoki “Mr./Ms.” kabi neytral shakllardan foydalanadilar. Bu oddiygina farq muloqot jarayonida noto‘g‘ri talqinlarga sabab bo‘lishi mumkin. Demak, intermadaniy kommunikatsiyada til va madaniyatni birgalikda o‘rganish zarur bo‘lib, bu jarayonda lingvistik to‘siqlarni aniqlash va ularni yengish asosiy vazifalardan biri hisoblanadi

Lingvistik to‘siqlar tushunchasi

Lingvistik to‘siqlar — bu ikki madaniyat vakillari o‘rtasida til vositalaridan foydalanishda yuzaga keladigan muammolar bo‘lib, ular muloqot samaradorligini sezilarli darajada kamaytiradi. Bunday to‘siqlar fonetik, leksik, grammatik, semantik va pragmatik darajalarda yuzaga kelishi mumkin. Muhimi shundaki, lingvistik to‘siqlar nafaqat chet tilini o‘rganayotgan shaxslar, balki ona tili sohiblari uchun ham muayyan vaziyatlarda muammo tug‘dirishi mumkin. Masalan, ingliz tilidagi “library” so‘zini ayrim o‘zbek o‘rganuvchilar “laboratoriya” deb qabul qilishadi. Aslida esa bu so‘z “kutubxona” ma’nosini anglatadi. Bunday xatolik semantik to‘siqlarning eng oddiy misolidir. [Kramsch, 1998, p. 54].

Lingvistik to‘siqlar muloqot ishtirokchilarining til bilim darajasi, nutqiy tajribasi, madaniy tafakkuri va psixologik tayyorgarligi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu bois, bu masalani o‘rganish intermadaniy muloqot nazariyasi va amaliyotida muhim ahamiyatga ega.

Lingvistik to‘siqlarning turlari va ularning xususiyatlari

Lingvistik to‘siqlar bir nechta asosiy guruhlarga ajratiladi: fonetik, leksik, grammatik, semantik va pragmatik to‘siqlar. Har bir tur o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ular intermadaniy muloqotda turli darajada qiyinchilik tug‘diradi.

Fonetik to‘siqlar, avvalo, tovush tizimlarining farqlanishidan kelib chiqadi. Ingliz tilidagi [θ] tovushi (think, both) o‘zbek tilida mavjud emasligi sababli, o‘zbek tilida so‘zlashuvchilar uni [s] yoki [t] bilan almashtirib talaffuz qilishadi. Natijada “think” so‘zi “sink” yoki “tink” tarzida noto‘g‘ri eshitilishi mumkin.

Leksik to‘siqlar esa so‘z boyligidagi farqlar bilan izohlanadi. Har bir tilning o‘ziga xos realiyalari mavjud. Masalan, o‘zbek tilidagi “sumalak” so‘zini inglizchada oddiy tarjima qilish mumkin emas, uni “a traditional dish made of sprouted wheat” tarzida izohlashga to‘g‘ri keladi.

Grammatik to‘siqlar ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, ingliz tilida fe’llarning zamon shakllari (Present Perfect, Past Continuous) turli ma’no nozikliklarini ifodalaydi. [Alefirenko, N.F, p. 94]. O‘zbek tilida esa zamon kategoriyasi oddiyroq. Shu bois, “I have lived here for ten years” gapini ko‘pchilik “Men bu yerda o‘n yil yashadim” tarzida oddiy o‘tmishda tarjima qiladi va bu jumlaning semantik nozikligi yo‘qoladi.

Semantik to‘siqlarning eng mashhur misoli “soxta do‘st so‘zlar”dir. Masalan, ingliz tilidagi “gift” — “sovg‘a” degan ma’noni bildirsa, nemis tilida “gift” — “zahar” demakdir. [Teliya, V.N, p. 27].

Pragmatik to‘siqlar esa muloqotning madaniy jihatlari bilan bog‘liq. Masalan, inglizlar suhbatni bevosita asosiy mavzu bilan boshlashlari mumkin, o‘zbeklar esa avval salomlashib, hol-ahvol so‘rashni afzal ko‘rishadi.

Lingvistik to‘siqlarning sabablari va oqibatlari

Lingvistik to‘siqlarning kelib chiqishiga bir nechta omillar sabab bo‘ladi. Birinchidan, tilni yetarli darajada bilmaslik, ya’ni fonetik, leksik va grammatik bilimlarning cheklanganligi. Ikkinchidan, madaniyatlararo tafovutlar, ya’ni so‘zlarning konnotativ ma’nolari va nutqiy odatlardagi farqlar. Uchinchidan, psixologik omillar – suhbatdoshning o‘ziga ishonchsizligi, xato qilishdan qo‘rqishi. To‘rtinchidan, stereotiplar ham lingvistik to‘siqlarni kuchaytirishi mumkin.

Lingvistik to‘siqlar intermadaniy muloqotda salbiy oqibatlarga olib keladi. Ular noto‘g‘ri tushunishga, hatto xalqaro munosabatlarda mojarolarga sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, xalqaro uchrashuvda tarjimon iqtisodiy terminni noto‘g‘ri izohlasa, shartnomaviy hisob-kitoblarda chalkashlik yuzaga kelishi mumkin.

Lingvistik to‘siqlarni bartaraf etish yo‘llari

Intermadaniy muloqotda lingvistik to‘siqlarni kamaytirish uchun bir qator samarali yo‘llar mavjud. Avvalo, xorijiy til bilimini chuqurlashtirish, ya’ni fonetik, leksik va grammatik jihatlarni mukammal o‘zlashtirish zarur. Shuningdek, madaniyatshunoslik kompetensiyasini rivojlantirish, ya’ni boshqa xalqning urf-odatlari, qadriyatlari va muloqot uslublarini bilish ham muhim. Tarjima strategiyalaridan oqilona foydalanish, ekvivalenti topilishi qiyin bo‘lgan so‘z va iboralarni izohli tarjima qilish ham samarali yo‘ldir.

Interfaol metodlardan foydalanish, xususan, rol o‘yinlari, madaniy simulyatsiyalar va kommunikativ mashg‘ulotlar lingvistik to‘siqlarni amaliy jarayonda yengishga yordam beradi. Masalan, ingliz tili darslarida “Mehmon va mezbon” rollari orqali talabalarni turli madaniy odatlarga moslashishga o‘rgatish mumkin.

Intermadaniy kommunikatsiyada lingvistik to‘siqlar muammosi zamonaviy tilshunoslikning dolzarb masalalaridan biridir. Ular turli darajalarda namoyon bo‘lib, muloqot samaradorligini pasaytiradi. Shu bois, bu to‘siqlarni o‘rganish va ularni bartaraf etish mexanizmlarini ishlab chiqish muhim ilmiy va amaliy vazifadir. Til o‘rganish jarayonida lingvistik bilimlarni chuqurlashtirish, madaniy kompetensiyani rivojlantirish hamda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish orqali ushbu muammolarni sezilarli darajada kamaytirish mumkin.