Мақол, матал ва фразеологик иборалар тилнинг энг маданий  белгиларга бой бўлган ва миллий-маданий  хусусиятларни тилда янада кучайтириб кўрсатишга хизмат қиладиган энг кичик  матн тури бўлиб ҳисобланади. Бундай  фразеологик бирликлар (кейинчалик ФБлар) ўзларининг миллий-маданий хусусиятлари орқали маълум бир миллат ва халққа тегишли эканлигини кўрсатиши билан бир қаторда, халқлар ва тиллар ўртасидаги умумийликни ҳам ифодалаш хусусиятига эга. Уларни интернационал мақол,  маталлар ва фразеологизмлар деб аташ мумкин.  Тилда ўзининг экспрессив воситалари билан кўзга ташланадиган бундай интернационал ФБлар орқали  халқларнинг умумийликка эга бўлган маданияти ва урф-одатларини яхшироқ тушуниш мумкин. Мазкур  мақолада биз ҳам бундай  интернационал ФБларни  тўрт тил, яъни француз, ўзбек, рус ва инглиз тиллари мисолида қиёслаб таҳлил қилишни мақсад қилдик. Зеро, ҳар бир тилнинг ўзига хос жиҳатлари уни иккинчи тил билан қиёслаш натижасида янада яққол намоён бўлади [Умарова  2022: 266].

Маълумки, ҳозирги замон тилшунослигида тил ва маданият ўртасидаги ўзаро муносабат масаласи кўплаб тадқиқотларда эътиборга олинишига қарамасдан, фразеология доирасида ҳам ўз ечимини тўлақонли даражада топмаган муаммолар занжири ҳануз мавжуддир. Шу ўринда В.Н.Телия томонидан қайд этилган “ФБ ва маданият ўртасидаги иккиёқлама алоқа”га этибор қаратиш лозим [Теля 1996: 251], яъни уларни ўрганиш давомида ФБларнинг ташқи шаклида акс этган маданият тили ҳамда фразеологик маъноларнинг бундай ФБлар тегишли бўлган тил соҳибларининг маданий компетенциясига кўра амалга ошадиган талқинини эътиборга олиш мақсадга мувофиқ саналади. Ҳар бир шахснинг лисоний қобилияти ва мулоқот малакаси маълум маданият ҳудудида, маданий муҳитда шаклланади ва фаоллашади. Шундай экан, инсоннинг тафаккур ва лисоний фаолияти жараёнида юзага келадиган бирликларнинг структур ва мазмуний сатҳларида маданий элементларнинг акс топиши табиийдир [Сафаров 2006: 65]. Шу тарзда ҳар бир миллат онгида ёки маданиятида зооним ва соматизмлар ўзига хос рамзларга эга бўлиб, улар интернационал ФБлар мазмунида муҳим аҳамият касб этади.

Бундай фразеологизмлар  тилда жуда кўпчиликни ташкил этгани боис улардан фақат зооним ва соматизмлар иштирокидаги ФБлар хусусида  тўхталмоқчимиз. Бинобарин, бундай  турга  мансуб ФБлар ўзларида интернационаллик  хусусиятларини кенг тарзда акс  эттира олади. Уларни қуйида қиёсий  аспектда ўрт тил (француз, ўзбек, инглиз ва рус тиллари) мисолида таққослаб ўрганишга  ҳаракат  қиламиз.

Интернационал ФБларни икки тил мисолида, яъни  француз ва рус тиллари мисолида қиёслаб ўрганган француз тадқиқотчиси С.Оссекин уларни уч гуруҳга ажратади [Ossekin S. http://www.expressio.fr/expressions]

1. Бир хил компонентлар орқали айнан бир хил маънони ифодаловчи ФБлар, яъни ҳар томонлама тўлиқ мос келувчи интернационал ФБлар (Locutions phraséologiques coïncidantes complétement). Улар махсус қолиплашган фразеологизмлар, деб ҳам аталади.

Масалан:

2. Маъноси бир хил, лекин ифодаловчи  компонентлари турлича бўлган интернационал ФБлар, яъни қисман мос келувчи интернационал ФБлар(Locutions phraséologiques coïncidantes partiellement).Масалан:

3. Маъноси бир хил, лекин, ифодаловчи  компонентлар бирида мавжуд бўлса, бошқасида мавжуд  бўлмаган интернационал ФБлар. (Les locutions phraséologiques  contenantes le nom d’un animal et les locutions des autres langues ne le contiennent pas.) Масалан:

А.Носиров француз тилидаги фразеологизмларнинг ўзига хослигини шакл ва мазмун муносабати нуқтаи назаридан қуйидаги хосликлар орқали намоён бўлишини таъкидлайди [Носиров 2014: 22-31]:

а) бошқа тилда турғун бирикма шаклидаги муқобили бўлмаган фразеологизмлар мавжудлиги;

б) бир хил маънодаги ФБлар образлилиги, структураси жиҳатидан мос келиши, лекин, лексик таркибига кўра фарқланиши;

 в) француз тилидаги провербиал фразеологизмлар таркибида «соматизм»лар, яъни инсон тана аъзоларига доир лексик бирликларнинг мавжудлиги.

Юқорида келтирилган таснифлардан умумий мулоҳаза чиқарган ҳолда биз ҳам қуйида француз тадқиқотчиси С.Оссекин таснифининг   биринчи ва иккинчи тури, яъни ҳар томонлама тўлиқ мос келувчи ҳамда қисман мос келувчи интернационал ФБлар тўғрисида фикр юритмоқчимиз. Шунингдек, А.Носиров таснифига кўра лексик таркиби фақат соматизм ва зоонимлардан ташкил топган интернационал ФБларга алоҳида  эътибор қартишни мақсад қилдик.

Бир хил компонентлар орқали  айнан бир хил маънони ифодаловчи ФБлар, яъни ҳар томонлама тўлиқ мос келувчи интернационал ФБларни уч хил мезон  бирлиги асосида ҳосил бўлган ФБлар, деб ҳисоблаш мумкин. Яъни уларда маъно, шакл  ва зооним  компонент бирлиги акс этади. Масалан, француз тилидаги A cheval donné, on ne regarde pas les dents мақолини  оладиган  бўлсак, ўзбек тилида ҳам Tortiq qilingan оtning tishini sanamaydi, инглиз тилида ҳам Never look  a gift horse in the mouth, рус тилида ҳам Дарёному коню в зубы не смотрят вариантлари мавжуд бўлиб, уларнинг интернационаллик  хусусияти ФБларнинг  маъно, шакл ва зооним  компонентларнинг айнан ўхшашлиги орқали  намоён бўлади, яъни:

• маъно – тўртала тилда ҳам совғага берилган отнинг тишини санамаслик маъноси ифодаланган;
• шакл –шахси номаълум тарзда ифодаланган аниқловчили гап;
• зооним  компонентлар – cheval / от / horse / конь, яъни  тўртала тилда ҳам от зооними орқали ифодаланган.

Тўртала тилдаги интернационал ФБлар таҳлил қилинганда улар орасида биринчи гуруҳга мансуб қуйидаги ФБларни келтириш мумкин. Улар бир хил мазмун, бир хил модель ва бир хил зоонимли интернационал ФБлар саналади:

Уларнинг интернационаллиги дастлаб, мазмун бирлигида намоён бўлса, ундан сўнг бир хил модель ва бир хил зоонимли образ орқали акс этишидадир. Хусусан, эҳтиёткорлик (ҳар қандай гапни гапирмаслик), қўрқмаслик, маҳмадоналик, анграйиш, душманлик, юввошлик, исқиртлик ва кучлилик каби маънолари  тўрт тилда ҳам бир хил мезонлар асосида ифодаланган. Ушбу маъноларнинг тасвирий воситалари маълум бир зооним ёки соматизм бирлигидан иборат бир хил структур-семантик  моделларни ўз ичига олади. Бунда қўрқмаслик – ит ва қўрқмаслик; маҳмадоналик- тўтиқуш ва такрорлаш; юввошлик – қўй ва юввошлик;  исқиртлик –чўчқа ва ифлослик; душманлик – ит-мушук бўлиш; кучлилик- бўқа ва кучлилик каби зооним образ ҳамда ҳаракат/ҳолатлар орқали ифодаланган. Шунингдек, соматизмли шакллар ҳам мавжуд бўлиб, улар анграйиш – оғиз ва очиш, эҳтиёткорлик (ҳар қандай гапни гапирмаслик) –очиқ оғиз ва пашша ҳолатлари ёрдамида акс этган. Бундай образли интернационал ФБлар асосан, зоонимларнинг референциал хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда ясалган, яъни тўтиқушнинг тинимсиз бир нарсани такрорлайвериши, қўзичоқнинг юввошлиги, чўчқанинг ифлослиги, бўқанинг кучлилиги каби ҳар бир ҳайвоннинг ўзига хос хусусиятлари интернационал ФБлар ҳосил  бўлишининг асосий манбаларидан бири бўлиб хизмат қилмоқда.

Бундан ташқари, ушбу гуруҳга мансуб интернационал ФБлар фақат уч тил, яъни француз, ўзбек ва рус тиллари доирасида бир хил тарзда мос келиши ва унда  ФБларнинг инглизча варианти эса қолган тилдагилари билан қисман мослиги  билан ажралиб туриши ҳам мумкин. Масалан:

Кўриниб турибдики, тиш, кўз, қалб (юрак) ва бош соматизмлари француз, ўзбек ва рус тилларида бир хил мазмун ва модель асосида интернационаллашган. Фақат инглиз тилида тиш - ғараз, кўз - нигоҳ, қалб (юрак) – онг ва бош – умуман  мос келмайдиган ошпаз (шўрва) образлари орқали бир хил мазмун, бир хил тушунча ифодаланган. Лекин, айрим ҳолларда соматизмларнинг қўлланилиш модели фарқ қилиш ҳоллари ҳам учрайди. Масалан, ўзбек тилидаги бошдан оёқ ибораси бошқа тилларда тескарисига, яъни оёқдан бошга (рус тилида: с ног до головы,  инглиз тилида:  from foot to head,француз тилида: de pied en cap,) тарзида берилади. Шу ўринда ушбу иборанинг французча варианти таркибидаги  cap сўзига алоҳида  эътибор қаратиш лозим. Ушбу сўзга  луғатларда шундай  изоҳ берилган:

CAP[kap] n.m. –XIII mot de l’ancien occitan “tête” latin  caput

I.Tête.- chef.MOD.LOC.De pied en cap: des pieds à la tête. Complètement.Armés de pied en cap.

II.1. (1387) Pointe de terre qui s’avance dans la mer.-bec, pointe, promontoire.

 2.LOC.FIG. Franchir, passer,dépasser un cap, une certaine limite (comportant l’idée de difficulté).

3.Direction d’un navire,d’un avion. Mettre le cap sur: se diriger vers[Robert 2015: 349].

Бу сўз ҳозирги кунда эскирган ҳисобланиб, ҳозирги замон француз тилида бош маъносида қўлланилмайди. Лекин, қадим замонларда у бош маъносида  қўлланилган ва шу асосда de pied en cap ибораси пайдо бўлган ва бу ибора ҳозирги кунда ундаги таркибий компонентларнинг эскирганлигига қарамасдан,  ўз маъносини сақлаган ҳолда  ишлатилиб келинади.

Шунингдек, икки тил доирасида интернационаллашган ФБлар ҳам мавжуд бўлиб, улар икки тилда ҳам бир хил семантик қолип асосида шаклланган иборалар саналади. Масалан, француз тилидаги être dans la bouche de tout le monde ибораси ўзбек тилида ҳамманинг оғзида бўлмоқ шаклида мавжуд бўлиб,  улар оғиз - bouche соматизми орқали иккала тилда ҳам ҳар томонлама айнан бир хиллик касб этади. Худди шу иборанинг инглизча ва русча вариантлари эса бир-бирлари  билан ўзаро айнан ўхшашликда намоён  бўлади, яъни оғиз  соматизми лаб маъносидаги инглизча lips ва русча уста сўзлари билан бир хил соматизмли компонент орқали ўхшаш структур моделга эга. Бироқ, ушбу иборани француз, ўзбек ва рус тилида бир хил моделли интернационал ибора деб ҳам аташ мумкин. Чунки рус тилида уста  сўзи ҳозирги кунда эскирган сўз ҳисобланиб, икки хил маънони ифодалаган, яъни лаб ва оғиз маънолари [Морфологические и синтаксические свойства ус-та́ / https://ru.wiktionary.org/wiki/] :быть у всех на устах = оn everybody’s lips = être dans la bouche de tout le monde  = ҳамманинг оғзида бўлмоқ.

Худди шундай фақат икки тил доирасида интернационал-лашган иборалардан француз тилидаги аvoir des fourmis dans les jambes иборасини рус тилидаги шаклига эътибор қаратсак, иметь мурашки в ноге ибораси ҳам бир хил қолиплашган ҳисобланади. Ушбу иборанинг инглиз ва ўзбек тилларидаги шакллари эса улардан структур ва компонентнинг хилма-хиллиги билан фарқланади. Яъни, to have pins (needles) in one’s legs ва оёқлар  уюшиб қолмоқ. Бу ерда тўртала тилда ҳам оёқлар соматизми сақланган, бироқ, иккинчи компонент ҳаммасида турли хил лексемалар билан ифодаланган: француз ва рус  тилларида: оёқ – чумоли, инглиз тилида: оёқ – игна, ўзбек тилида оёқ – уюшиш.

Ушбу гуруҳга тегишли яна шундай интернационал ФБлар мавжудки, улар француз ва инглиз тилларида бир хиллик касб этса, рус ва ўзбек тилларида яна алоҳида ўхшашлик  касб этади. Масалан, француз тилидаги Ventre affamé n'a point d'oreilles ва инглиз тилидаги A hungry belly has no ears мақоллари ҳамда рус тилидаги Голодное брюхо к учению глухо ҳамда  ўзбек тилидаги оч қоринга гап юқмас мақолларини келтириш мумкин. Уларнинг моделлари эса оч қорин – қулоққа эга бўлмаслик / оч қорин – эшитмаслик. Бироқ улардаги қулоққа эга бўлмасликва эшитмаслик тушунчалари бир хил  маъно касб этгани боис тўртала тилда ҳам бир қолипли ва бир мазмунли интернационал мақоллар бўлиб ҳисобланади.

Ушбу тиллар доирасида фақат уч тил ўхшашлигини ўзбек тилидаги бўрини гапирсанг қулоғи кўринади иборасида учратиш мумкин, яъни француз тилида: quand on parle du loup, on en voit la queue ва рус тилида: про волка речь, а волк на встреч. Лекин,  уч тилда ҳам бўри зооними асосида ҳосил бўлган мазкур иборанинг иккинчи даражали компоненти турлича эканлиги билан фарқланади: француз тилида бўри – дум, ўзбек тилида: бўри-қўлоқ, рус тилида бўри-бўри тарзида ҳосил бўлган. Ушбу  иборанинг инглиз тилидаги варианти эса speak of the devil and he appears  бўлиб, унда бўри  зооними ўрнига шайтон - the devil  ишлатилган. Шунинг учун ҳам унинг инглизча варианти ўзининг ушбу дифференциаллиги билан тўлиқ мос моделли ва тўлиқ мос компонентли интернационал ФБлар туркумига кирмайди.

Ушбу турдаги ибораларни ўрганиш орқали интернационал ФБлар ўртасида турли универсаллик ва муқобиллик хусусиятлари мавжудлигини кўриш мумкин. Бу эса турли халқларнинг маданий ҳаёти ўртасидаги ўхшашликни ҳам кўрсатади. Чунки тил ва ундаги ҳар қандай фразеологик бирлик халқ маънавий ҳаётининг  кўзгуси  бўлиб хизмат  қила олади.

Қуйида интернационал ФБларнинг тиллараро (француз, инглиз, рус ва ўзбек) қисман мос турлари тўғрисида фикр юритамиз. Уларнинг интернационаллик хусусияти мазмун ўхшашлиги, бироқ  шакл ва зооним ёки соматик компонентларнинг қисман ўхшашлиги орқали намоён бўлади. Масалан, ўзбек тилидаги анқонинг уруғи ибораси француз тилида -un mouton à cinq pattes, инглиз тилида - rare bird ва рус тилида - белая ворона тарзида ифодаланади. Ушбу иборанинг маъноси сира топилмайдиган ёки ғоят кам учрайдиган нарса ҳақида бўлиб,  анқо -  оти бор, ўзи йўқ афсонавий қуш, гўё Қоф тоғида қушларнинг подшоҳи бўлиб яшайдиган қуш тимсолида тавсифланади [Ўзбек тилининг изоҳли луғати 2006 : 89].

Ушбу маъно бошқа тилларда  ҳам мавжуд бўлиб, уларнинг ноёбликни ифодаловчи воситалари бошқа зоонимлар орқали ифодаланади. Масалан, француз тилида: un mouton à cinq pattes – беш панжали қўй, инглиз тилида: rare bird – ноёб қуш ва рус тилида: белая ворона– оқ қарға тимсолида акс этади. Бу эса ҳар бир халқнинг ўзига хос хусусиятлари билан боғлиқ бўлиб, французлар учун қўй зооними иборалар ҳосил қилишнинг асосий манбаларидан бири саналса, рус ҳамда инглиз тилларида эса ноодатийлик  хусусияти айнан мавжуд бўлмаганоқ қарға тимсолида берилган. XIX асрларда пайдо  бўлган ушбу ибора дастлаб бадиий асарлар  матнида кўзга ташланган ва шундан сўнг уни тез-тез ишлатиш одат тусига айланган [Значение и происхождение  фразеологизма “белая ворона” / https://na-dostupnom.ru/belaya-vorona/]. Мазкур интернационал иборанинг бошқа тиллар (француз, ўзбек, рус ва инглиз тиллари ) фразеологиясида қисман мослик хусусияти қуйидаги мезонлар орқали намоён бўлади:

• маъно ўхшашлиги – тўртала тилда ҳам ноодатий ноёблик маъноси ифодаланган;
• функционал тури – номинатив ФБ;
• зооним компонентлар – тилларда турлича: француз тилида – қўй, ўзбек тилида – афсонавий қуш, рус тилида – қарға, инглиз тилида  -қуш зоонимлари орқали ифодаланган.

Улардаги қисман мослик, асосан, зооним компонентнинг турфа кўринишлари воситасида акс этган. Худди шундай қисман ўхшаш интернационал ФБларга таҳлил қилинаётган тиллар бўйича қуйидагиларни келтириш мумкин:

Бу каби иборалардаги ўхшашликни таъминловчи соматик  компонентлар ҳар тилда турлича шаклларга алмашиниши мумкин, масалан, француз тилида оғиз  соматизми бошқа тилларда тил соматизми билан алмашиниши ёки француз тилида тиш соматизми бошқа тилларда қўл / панжа соматизмлари билан алмашиниши мумкин. Бундан ташқари, бир иборанинг ўзида ҳам зооним, ҳам соматизм орқали ифодаланган шакллари ҳам мавжуд бўлиб, масалан, уларда француз тилида сиртлон ва кўз ишлатилинган бўлса, бошқа тилларда эса  бургут ва кўз компонентлари орқали  ифодаланиши мумкин: француз тилида - avoir des yeux de lynx, инглиз тилида - to be eagle eyed, рус тилида -иметь глаз(а) как у орла , ўзбек тилида -Бургут кўз бўлмоқ.

Юқорида келтирилган Қарға қарғанинг кўзини чўқимайди мазмунидаги мақолда эса ўзбек ва рус тиллари бирдек ўхшаш тарзда, яъни мақол мазмуни қарға тимсолида тасвирланган бўлса, француз тилида эса ушбу мазмун бўри тимсолида ифодаланган, инглиз тилидаги вариантида эса умуман ўзгача тимсол, яъни ўғри образи ёрдамида мазмун бирлиги сақланган. Интернационал ФБлар таркибидаги соматик ва зооним компонентларнинг турлича бўлиши, албатта, ҳар бир халқнинг ўзига хос миллий – маданий хусусиятлари, жойлашиш ўрни  ва ўзига хос  урф-одатлар таъсирида хилма-хиллик касб этади.

Фикримиз далили сифатида яна шундай бир интернационал иборани келтириш мумкинки, бу француз тилидаги un froid de canard, рус тилидаги собачий холод, инглиз тилидаги beastly cold ва ўзбек тилидаги қора (изғирин) совуқ иборасидир. Француз ва русларда ҳавонинг ўта кучли совуқ шакли совуққа чидамли бўлган ҳайвон (ит - собака)  ва қуш (ўрдак - canard) номлари орқали ифодаланишига асосий сабаб уларнинг географик жойлашуви, иқлими ҳамда ҳайвонот олами бўлиб, ит ва ўрдак бошқа ҳайвонларга қараганда ўта совуқ ҳаво ҳароратида ҳам ўз танасида иссиқликни сақлаб турувчи, яъни совуққа чидамли ҳайвонлар саналади. Бироқ, ўрдак панжасининг музлаб қолиши ёки итларнинг совуқ қотиши даражадаги об-ҳаво айнан ўта изғиринли совуқ ҳаводан далолат беради. Шу сабабли ҳам изғиринли совуқ маъносидаги ФБларда бу икки халқ тилида ушбу зоонимлардан фойдаланилган. Ушбу ибора бошқа халқлар тилида ҳам турлича  талқинга эга, масалан, немис  ва шведларда "чўчқа каби совуқ", голландларда "айиқ каби совуқ" ва америкаликларда эса "жодугарнинг сийнаси каби совуқ" дейишади. Ўзбек ва инглиз тилларида эса ҳеч қандай зоонимли компонентлар ёрдамида эмас, балки, оддий квалификатив бирликлар (beastlyва қора) орқали ифодаланган. Бу эса, албатта, ҳар бир халққа хос миллий колоритни акс эттиради.

Хулоса тариқасида шуларни таъкидлаш мумкинки, турли  халқлар фразеологик фондига мансуб интернационал фразеологизмлар халқлар ўртасидаги умуммаданийликни,  умумижтимоий хусусиятларни ўзида акс эттирувчи тил бирликлари ҳисобланиб, уларга хос лингвомаданий жиҳатларни қиёсий аспектда ўрганиш интернационал ФБларнинг мазмуний семантикасини янада чуқурроқ таҳлил қилиш имкониятлари пайдо бўлади. 

Турли миллий-маданий коннотацияларни ифодаловчи ФБларни интернационаллик нуқтаи назардан ўрганиш бир томондан, турли халқлар фразеологиясининг тизимли муносабатини тадқиқ этиш имконини берса, иккинчи томондан, шу тилда сўзлашувчи миллат дунёқарашининг ўзига хос миллийлигини  фарқлаш имконини беради. Яъни ушбу тил соҳиблари онгини, фикрлаш мезонларини, дунёқараш кўламини, турмуш тарзи, миллий урф-одатлари кабиларни ФБлар орқали ўзлаштиришга ёрдам беради. Бундай миллий-маданий мезонлар орқали интернационал Фбларнинг ўзига хос экспрессивлигини, уларнинг кишилар ўртасида турли хил коммуникатив мақсадларда фойдаланиш хусусиятларини аниқлаш мумкин бўлади. Демак, интернационал ФБлар ўзларида халқлар ўртасидаги умумий хусусиятларини акс эттира олгани боис миллий-маданий феномен бўлиб ҳисобланади.