Vaqt metaforalari vaqtni majoziy ma’noda idrok etish va ifodalashning lingvistik vositalaridir. Ular frazeologiyada keng tarqalgan, chunki oʻrnatilgan iboralar koʻpincha odamlarning vaqt, uning oʻtishi va qiymati haqidagi tasavvurlarini aks ettiradi. Vaqt har doim inson bilishidagi eng murakkab va mavhum kategoriyalardan biri boʻlib kelgan. Uni toʻgʻridan-toʻgʻri sezgilar orqali idrok etib boʻlmasligi sababli, soʻzlovchilar vaqtni metaforik tarzda, harakat, makon, moddiy narsalar yoki inson harakatlari kabi aniq tajribalarga tayanib tushunishadi. Madaniyatga chuqur singib ketgan qat’iy iboralar sifatida frazeologik birliklar bunday metaforalarni oʻrganish uchun muhim manba boʻlib xizmat qiladi. Vaqt metaforalari insonning vaqt haqidagi tasavvurini va uning lingvistik tasvirini shakllantirishda hal qiluvchi rol oʻynaydi.
Tadqiqot obyekti sifatida ispan va o‘zbek tillaridagi vaqt (temporal) metaforalarini ifodalovchi frazeologik birliklar tanlandi. Ushbu birliklar ikki xalqning vaqt haqidagi lingvistik va madaniy tasavvurlarini aks ettiruvchi til birliklari sifatida o‘rganildi.
Tadqiqot predmeti ispan va o‘zbek frazeologiyasida uchraydigan vaqt metaforalarinining lingvokulturologik, semantik va kognitiv xususiyatlari, ularning konseptual modellari hamda milliy-madaniy o‘ziga xosliklarini qiyosiy tahlil qilishdan iborat.
Tadqiqot maqsadi shundan iboratki, ispan va o‘zbek tillaridagi frazeologik birliklarda ifodalangan vaqt metaforalarining umumiy va milliy-madaniy xususiyatlarini aniqlash, ularning kognitiv asoslarini hamda lingvokulturologik mazmunini qiyosiy jihatdan tahlil qilish.
Tadqiqotning quyidagi vazifalari mavjud.
Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi.
Qiyosiy-tahliliy metod – ispan va o‘zbek tillaridagi vaqt metaforalarining o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlash uchun;
Lingvokulturologik tahlil metodi – frazeologik birliklarda aks etgan milliy-madaniy xususiyatlarni o‘rganish uchun;
Kognitiv-semantik tahlil metodi – vaqt konseptining metaforik modellarini va ularning semantik tuzilishini aniqlash uchun;
Deskriptiv (tasviriy) metod – temporal metaforalarning til materiallari asosida tavsifini berish uchun;
Kontekstual tahlil metodi – frazeologik birliklarning qo‘llanish xususiyatlarini aniqlash uchun.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Tadqiqotda ispan va o‘zbek tillaridagi temporal metaforalar ilk bor lingvokulturologik va kognitiv nuqtayi nazardan qiyosiy tahlil qilinib, vaqt konseptining milliy-madaniy talqinlari hamda ularning frazeologik ifodalanish xususiyatlari yoritildi. Shuningdek, ikki tildagi temporal metaforalarning universal va milliy xususiyatlari aniqlashtirildi.
Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalari kognitiv tilshunoslik, lingvokulturologiya, frazeologiya va qiyosiy tilshunoslik sohalaridagi ilmiy tadqiqotlarni boyitishga xizmat qiladi. Olingan natijalardan oliy ta’lim muassasalarida frazeologiya, lingvokulturologiya, tarjimashunoslik va chet tillarini o‘qitish fanlarini o‘qitishda foydalanish mumkin.
Lingvistik nuqtai nazardan, vaqt metaforalari vaqt haqidagi mavhum tushunchani aniqroq tasvirlar orqali tuzishga yordam beradi: harakat, oqim, tsikl, fasl, quyosh va boshqalar. Masalan, ispan tilida "a tiempo" (oʻz vaqtida), "de repente" (toʻsatdan) va "tener tiempo de sobra" (boʻsh vaqtga ega boʻlish) kabi iboralar vaqtni tushunchalashning turli usullarini namoyish etadi: bir lahza, kutilmagan hodisa, resurs sifatida. Oʻzbek frazeologiyasida ham shunga oʻxshash tushunchalar mavjud: ,,vaqt suvi bilan oqar”, ,,vaqt – qimmatli sarmoya”, bu vaqtni uzluksiz oqim va qimmatli resurs sifatida idrok etishni namoyish etadi.
Soʻnggi oʻn yilliklarda lingvokulturologiya va kognitiv tilshunoslik metaforaning lingvistik dunyoqarashni shakllantirishdagi rolini ta’kidlab kelmoqda. G. Lakoff va M. Jonsonning asarlari metaforani nafaqat stilistik vosita sifatida, balki inson tafakkurini tuzuvchi kognitiv mexanizm sifatida tushunish uchun nazariy asos yaratdi. [Lakoff & Johnson 1980: 18] Ushbu doirada, vaqtinchalik metaforalar milliy kontseptual tizimlarning asosiy elementlari hisoblanadi.
Lingvokulturologiya tilni madaniyat va milliy mentalitetning aksi sifatida koʻrib chiqadi. Frazeologik birliklar bu borada ayniqsa qimmatlidir, chunki ular tilshunoslik hamjamiyatining tarixiy tajribasi, an'analari va qadriyatlar tizimlarini saqlab qoladi. [Maslova 2001: 45]
Vaqt metaforalari odatda bir nechta modellarga boʻlinadi:
Ispan va oʻzbek tillari turli til oilalari va madaniy an’analarga mansub boʻlib, qiyosiy tahlil uchun qimmatli asos boʻlib xizmat qiladi. Ularning frazeologik birliklari jamoaviy tajriba va madaniy xotirani saqlab qoladi, bu ularni vaqt metaforalarini oʻrganish uchun boy manbaga aylantiradi.
Ispan frazeologiyasida vaqt koʻpincha dinamik va toʻxtovsiz kuch sifatida tushuniladi. el tiempo vuela (vaqt uchadi) yoki el tiempo corre (vaqt oʻtadi) kabi iboralar vaqt harakatda iborat metaforani aks ettiradi. [Corpas 1996: 80]
Yana bir keng tarqalgan model - bu vaqt manba sifatida boʻlib, buni perder el tiempo (vaqtni behuda sarflash) va ganar tiempo (vaqtni yutib olish) kabi iboralarda koʻrish mumkin. Bu iboralar Gʻarb sanoat va shahar madaniyati ta’sirida vaqtga nisbatan pragmatik va iqtisodiy munosabatni aks ettiradi.
Ispan frazeologiyasida vaqtni timsollashtiruvchi metaforalar ham mavjud:
el tiempo lo cura todo (vaqt hamma narsani davolaydi) Bu yerda vaqt inson hayoti va his-tuygʻulariga ta’sir qila oladigan faol ta’sir etuvchi sifatida qaraladi.
Oʻzbek frazeologiyasi vaqtni falsafiy va koʻpincha fatalistik idrok etishni aks ettiradi, anʼanaviy dunyoqarash, islom madaniyati va agrar hayot bilan chambarchas bogʻliq.
Vaqt sinov yoki taqdir sifatida metafora quyidagi iboralarda uchraydi:
Ispan tilidan farqli oʻlaroq, oʻzbek frazeologik birliklari koʻpincha sabr-toqat, chidamlilik va vaqtga boʻysunishni ta’kidlaydi, sabr va taqdirning madaniy qadriyatlarini aks ettiradi. [Safarov 2013: 10]
Ispan va oʻzbek tillarida ham vaqt-harakat va vaqt-manba kabi universal vaqt metaforalari mavjud. Biroq, bu metaforalarning madaniy talqini har xil.
Ispan frazeologiyasi insonning vaqt ustidan nazoratini ta’kidlaydi, oʻzbek frazeologiyasi esa vaqt bilan uygʻunlikni va uning obroʻsini qabul qilishni ta’kidlaydi.
Vaqt metaforalaridagi farqlar tarjima va madaniyatlararo muloqot uchun qiyinchiliklar tugʻdiradi. Soʻzma-soʻz tarjima frazeologik birlikning madaniy ma’nosini yetkaza olmasligi mumkin.
Misol uchun:
el tiempo es oro (vaqt oltindir)
Oʻzbekcha ekvivalenti qadriyatdan koʻra sabr-toqatga urgʻu beradi: vaqt – bebaho neʼmat.
Bunday metaforalarni tushunish samarali xorijiy tillarni oʻqitish va madaniyatlararo kompetensiyani rivojlantirish uchun juda muhimdir.
Ispaniya madaniyatida vaqt koʻpincha samaradorlik, tezlik va unumdorlik bilan bogʻliq boʻlsa, oʻzbek madaniyatida u axloqiy sinov, taqdir va ilohiy tartib bilan bogʻliq. Bu farqlar kengroq madaniy yoʻnalishlarni aks ettiradi: Gʻarb pragmatizmi va Sharq tafakkur falsafasi. Bu qarama-qarshilik oʻxshash kognitiv mexanizmlarning turli madaniy doiralarda qanday ishlashini koʻrsatadi.
Misol uchun:
Ispan tilida: aprovechar el tiempo (vaqtdan unumli foydalanish uchun)
Oʻzbek tilida: vaqtni kutmoq (esperar el momento adecuado)
Bu iboralar vaqtni boshqarishga nisbatan turli xil munosabatlarni aks ettiradi.
Ispanlar vaqtni ,,sarflanishi” mumkin boʻlgan tashqi resurs sifatida qabul qilishga moyil, oʻzbek dunyoqarashi esa koʻpincha vaqtni uzluksiz oqim sifatida koʻradi, bu yerda oʻtmish, hozirgi va kelajak ,,yosh” (umr) tushunchasi orqali chambarchas bogʻliq.
Xulosa qilib aytganda, ispan va o‘zbek tillaridagi vaqt metaforalari vaqt konseptining ham universal, ham milliy-madaniy xususiyatlarga ega ekanligini ko‘rsatadi. Har ikki tilda vaqt harakat va resurs sifatida talqin qilinsa-da, ispan frazeologiyasida vaqt ko‘proq boshqariladigan va samaradorlik bilan bog‘liq hodisa sifatida, o‘zbek frazeologiyasida esa sabr-toqat, taqdir va hayotiy tajriba bilan bog‘liq tushuncha sifatida namoyon bo‘ladi. Bu esa frazeologik birliklar orqali xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va madaniy an’analari aks etishini tasdiqlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
Абдуллаева П. «Лингвокультурная интерпретация временных метафор в испанской и узбекской фразеологии». В данной статье изучаются временные метафоры в испанской и узбекской фразеологии с лингвокультурной точки зрения. Фразеология является зеркалом национального культурного мировоззрения народов. Время, как абстрактное и универсальное понятие, концептуализируется посредством метафорических выражений, отражающих культурные ценности, исторический опыт и когнитивные модели языкового сообщества. Сравнивая испанские и узбекские фразеологические единицы, содержащие временные метафоры, исследование выявляет как универсальные, так и культурно-специфические модели концептуализации времени. Исследование показывает, что, хотя некоторые метафоры, такие как время как действие или время как ресурс, являются общими для обоих языков, другие глубоко укоренены в национальном менталитете, социальной организации и мировоззрении.
Abdullayeva P. “Linguocultural interpretation of time metaphors in Spanish and Uzbek phraseology”. This article studies temporal metaphors in Spanish and Uzbek phraseology from a linguocultural perspective. Phraseology is a mirror of the national cultural worldview of peoples. Time, as an abstract and universal concept, is conceptualized through metaphorical expressions that reflect the cultural values, historical experience and cognitive patterns of the speech community. By comparing Spanish and Uzbek phraseological units containing temporal metaphors, the study reveals both universal and culture-specific models of time conceptualization. The study shows that while some metaphors, such as time as action or time as a resource, are common to both languages, others are deeply rooted in the national mentality, social organization and worldview.
