Janni Rodari XX asr italyan adabiyotida, xususan bolalar adabiyotida inqilobiy oʻzgarishlar yasagan ijodkorlardan biridir. Uning asarlari nafaqat badiiy mazmuni, balki tilga boʻlgan noodatiy yondashuvi bilan ham ajralib turadi. Uning qahramonlari, syujet qurilishi va ifoda vositalari oʻzaro uygʻun holda ishlaydi va shu jihatdan Rodari italyan bolalar adabiyoti tarixida yangicha estetik tafakkur asoschilaridan biri sifatida e’tirof etiladi. M. Albu oʻzining “Gianni Rodari and the Pedagogical Thinking” maqolasida asoslab oʻtganidek, Rodarining badiiy olami kutilmagan sarguzashtlar, favqulodda voqealar va jonli obrazlar orqali bola tasavvurini faollashtirishga qaratilgan boʻlib, fantaziya va oʻyin elementlari uning “pedagogik” konsepsiyasining markazida turadi. Adib uchun ertak shunchaki badiiy janr emas, balki bola uchun voqelikni tushunish, atrof-olamni anglash va oʻz fikrini ifodalashga xizmat qiladigan muhim tarbiyaviy vosita hisoblanadi. Shu bois ertaklar bolalarning ijodiy tafakkurini rivojlantirish, til koʻnikmalarini shakllantirish hamda shaxsiy tajribasini boyitishda alohida ahamiyat kasb etadi.

“Hurishni eplolmaydigan kuchukcha” Janni Rodarining bolalar uchun yozilgan qisqa hikoyalaridan biri boʻlib, unda hurishni bilmaydigan kuchukchaning oʻz ovozini topish jarayoni tasvirlanadi. Asarda kuchukcha turli hayvonlarning ovozlariga taqlid qilib koʻradi, biroq ularning hech biri unga mos kelmaydi. Syujetning markazida kuchukchaning oʻziga xos tovushni aniqlashi va haqiqiy hurishni oʻrganishi turadi. Hikoya sodda voqelik orqali har bir mavjudotning oʻziga xosligini koʻrsatib, taqlidiy birliklardan foydalanish orqali badiiy ifodaning tabiiyligini namoyon etadi. Ular personajlarning ruhiy holatini ifodalash, voqealar rivojining dinamikligini kuchaytirish hamda matnga jonlilik baxsh etish vazifasini bajaradi. Tilshunoslikda taqlid soʻzlar mustaqil turkum sifatida oʻrganilib, ularning fonetik shakli bilan semantik mazmuni oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlik asosiy xususiyat sifatida qayd etiladi. Taqlidiy birliklar til tizimida tovushning bevosita aks-sadosi boʻlib, predmetning tovushiy belgilarini va harakat dinamikasini ifodalashini I. S. Qahhorova oʻz tadqiqotida alohida ta’kidlaydi. Fonosemantik yondashuvlarda esa taqlid soʻzlarning inson idrokida tovushning ma‘noga aylanish jarayonini namoyon etishi koʻrsatib oʻtiladi; bu esa badiiy matnda ekspressivlikni kuchaytirib, emotsional rang hamda obrazning akustik jonlanishini ta‘minlaydi. Taqlid soʻzlarning fonetik shakli, kontekst ta‘sirida yuzaga keladigan ma’no oʻzgarishlari va yangi semantik ranglar tovush bilan mazmun oʻrtasidagi tabiiy uygʻunlikni badiiy tarzda ochib beradi.

Umuman olganda, Maria Luisa Salvadori ta‘kidlaganidek, Rodari ijodining markazida oʻzgarish kuchiga boʻlgan ishonch turadi; bu kuch inson orzularini haqiqatga aylantira oladigan ijobiy energiya sifatida talqin qilinadi.

ASOSIY QISM

Taqlid soʻzlar borliqdagi tabiiy tovushlarning til orqali qayta yaratilgan koʻrinishlari boʻlib, fonetik jihatdan tovushga yaqin, semantik jihatdan esa obyektning xususiyatlarini aks ettiradi. “Hurushni eplolmagan kuchukcha” kichik hikoyasida ushbu jumlada:

C’era una volta un cane

che non sapeva abbaiare.

andò da un lupo a farselo spiegare,

ma il lupo gli rispose

con un tale ululato

che lo fece scappare spaventato.

boʻrining ovozini bildiruvchi “ululato” taqlid soʻzi qoʻllangan. Bu soʻz fonetik jihatdan real hayvon ovoziga yaqin tarzda shakllangan boʻlib, boʻrining choʻzib, baland ohangda “u-uuu” deb uvillashini ifodalaydi. Shu sababli uning shakli tovushning tabiiy tusini takrorlaydi va voqeaga akustik jonlilik beradi. Semantik jihatdan esa “ululato” faqat tovushning oʻzini emas, balki boʻriga xos qoʻrqinch, xavotir va keskinlik kabi hissiy holatlarni ham bildiradi. Matnda boʻrining uvillashi kuchukchani qoʻrqitib yuborishi ham aynan shu semantik yuk bilan bogʻliq. Ya‘ni, taqlid soʻz bir vaqtning oʻzida ovoz hamda hissiy kayfiyatni ifodalaydi. B.Ergashova ning “Tarjimonlik mutaxassisligiga kirish” qoʻllanmasida esa ushbu qism quyidagicha tarjima qilingan:

Bor ekanda yoʻq ekan,

Bir kuchuk boʻlgan ekan.

Yashar ekan u yolgʻiz,

Bilmas ekan hurishni.

Bir kun qaror qilibdi

Bu ishni oʻrganishni.

Boribdi boʻrivoyga

Oʻrgating deb hammasin.

Qaytib uning “uv”idan

Koʻrsatmabdi qorasin.

Ushbu tarjimada berilgan “uv” gapning asosiy mazmuniy urgʻusini boʻrining dahshatli ovoziga qaratadi va shu orqali kuchukchaning qoʻrqib qochish sababini sintaktik jihatdan asoslab beradi. Oʻzbek tilshunosi N. Mahmudov ta‘kidlaganidek, taqlid soʻzlar gap tarkibida “oddiy tovush takrorlovchi vosita emas, balki matnning semantik markazini belgilovchi ekspressiv birlik” sifatida ham namoyon boʻladi. Mazkur holat aynan oʻzbekcha “uv”ning gap ichida emotsional-tasviriy markaz vazifasini bajarishi bilan oʻz ifodasini topgan. Hikoyaning keyingi jumlasiga e‘tibor qaratadigan boʻlsak:

Imparò dalle rane a gracidare,

dal bove a muggire,

dall’asino a ragliare,

dal topo a squittire,

dalla pecora a fare « bè bè »,

dalle galline a fare coccodè.

Ushbu satrlarda gracidare, muggire, ragliare, squittire kabi fe’llar shaklan oddiy leksik birlik boʻlsa-da, ma’no ildizi tabiiy tovushlarga borib taqaladi. Ularning fonetik tarkibida hayvon ovozining akustik tusini eslatuvchi tovush kombinatsiyalari mavjud: masalan, gracidareda “gra”, muggireda “mu”, ragliareda “ra/ia” tovush ketma-ketligi hayvonning real ovoziga fonetik jihatdan yaqin. Ular tovushni bevosita takrorlamasa-da, hayvonning ovoz chiqarish harakatini nomlash orqali semantik jihatdan tovushga bogʻlanadi. Bundan tashqari, bè bè va coccodè sof taqlid soʻzlar boʻlib, ular toʻgʻridan-toʻgʻri hayvon ovozining fonetik shaklini takrorlaydi. Bè bè qoʻyning barashini, coccodè esa tovuqlarning “ko-ko-ko” singari qichqirigʻini tabiiy tarzda ifodalaydi. B. Ergashova tomonidan italyan tilidan oʻzbek tiliga oʻgirilgan tarjima quyidagi koʻrinishni aks ettiradi:

“Vaq-vaqa”ni baqadan

Oʻrganibdi birpasda.

Hoʻkizdek “moʻ-moʻ”labdi,

Hatto yoʻgʻon ovozda.

Eshak goʻyo ustozdek

Tutib oʻzin yayrabdi.

Bechora it bir fursat

Eshakdayin hangrabdi.

Qoʻylar “be”lab, tovuqlar

“Qu-qu”larni oʻrgatdi.

Ushbu tarjimada esa “vaq-vaqa”, “moʻ-moʻ”, “be”, “qu-qu” kabi birliklar sof onomatopoeik shakllardir. Ularning fonetik tuzilishi hayvon ovozining tabiiy akustik tusini takrorlaydi: masalan, “vaq-vaqa” qurbaqaning “vaq-vaq” ovoziga juda yaqin, “moʻ-moʻ” ho‘kizning choʻzma past ovozini eslatadi, “be” qoʻy ovozining eng ixcham shaklidir. Bu birliklarning har biri tovush manbaiga mos fonetik komponentlarga ega boʻlib, oʻquvchining tasavvurida hayvon obrazini jonlantiradi. Bulardan tashqari berilgan “hangramoq” sof taqlid soʻz emas, balki taqlidiy asosga ega boʻlgan leksik fe‘l shaklida qoʻllanilgan, chunki eshakning ovoziga taqlid bilan chegaralanmasdan bir vaqtning oʻzida harakatni bildirib kelmoqda. Shuning uchun uning semantik tabiatida ikki qatlam, ya‘ni tovushga yaqinlik va shu tovushni chiqarish harakatini bildiruvchi leksik ma‘no mavjud.

“Hurishni eplolmagan kuchukcha” hikoyasi Janni Rodarining til va tasavvur imkoniyatlarini uygʻun qoʻllash borasidagi badiiy mahoratini yaqqol namoyon etadi. Asarda qoʻllangan taqlidiy birliklar tovushning oddiy takrorini emas, balki voqealarning ichki dinamikasini ochib beruvchi semantik vosita sifatida namoyon boʻladi. Hayvonlarga xos tovushlarning fonetik shaklda tiklanishi kuchukchaning oʻz ovozini izlab topish jarayonini yorqinlashtirib, personajning ichki kechinmalarini badiiy tarzda aks ettiradi.