Фалсафий ва маданий билимлар таркибида маданий тизимнинг асоси бўлган миллий-маданий менталитетнинг моҳияти ва ўзига хос хусусиятларини тушуниш аҳамиятга эга, шу жумладан, қадриятлар ва меъёрлар асосининг ўзига хос хусусиятлари, бирдамлик ва маданий субъектларни ягона “биз” жамоасига бирлаштириши, шахсий идентификацияни шакллантириш мезонлари алоҳида тадқиқотларга муҳтож. Менталитет маданий тафовутларнинг асосида ётиб, улар маданиятлараро тушунмовчилик ва низоларнинг сабабига айланади, миллат ютуқлари соҳаларини, маданият предметининг бахт ва ҳаётнинг мазмуни, яхшилик ва ёмонлик ҳақидаги ғояларини белгилайди. қонун ва адолат, бурч ва масъулият қадриятларининг аҳамиятини кўрсатади. Миллий тилнинг вербал рамзлари ёрдамида маданият “ўз” ва “бегона” белгиларини аниқлайди, “ўз” ва “бегона” маданий макон доирасидаги алоқа хусусиятлари ва стандартларини белгилайди.

Шу нуқтаи назардан, миллий-маданий менталитетнинг ўзига хос хусусиятларини тушуниш ва ҳисобга олиш муаммоси алоҳида аҳамиятга эга. Сўнгги йигирма йил ичида миллий маданиятда содир бўлаётган жараёнлар шуни кўрсатадики, миллий-маданий менталитет асосларининг деформацияси жамиятдаги инқирозга, ҳалокатли ҳодисаларнинг кучайишига олиб келади (ва ўта оғир ҳолатларда бутун цивилизация дастурининг қулашига сабабчи бўлади). Гуманитар билимларда ментал хусусиятларни тушуниш жамиятнинг маънавий инқирозини енгишнинг энг муҳим шарти сифатида қаралиши бежиз эмас: бу ўзининг тарихий ва маданий ўзига хослигини англаш ва қабул қилиш, менталитет ва стратегиянинг хусусиятлари номувофиқлиги “зоналар”ни кўриш, бугунги ислоҳотлар, иқтисодий ва сиёсий ўзгаришлар моделини мослаштириш имконини беради.

Тил маданиятни яратувчи, ривожлантирувчи ва ўзида асровчи восита деган ғоя асосида лингвомаданиятшунослик фани шаклланган. Дарҳақиқат, тилшунос олим Ш.Сафаров “ҳар бир шахснинг лисоний қобилияти ва мулоқот малакаси маълум маданият ҳудудида, маданий муҳитда шаклланади ва фаоллашади. Шундай экан, инсоннинг тафаккур ва лисоний фаолияти жараёнида юзага келадиган бирликларнинг структуравий ва мазмуний сатҳларида маданий элементларнинг акс топиши табиийдир”, - деган фикрлари бу ўринда асослидир. Демак, лингвомаданиятшунослик инсон ҳақидаги фаннинг бир қисмидир, унинг ўзига жалб қилувчи маркази маданият феноменидир [9, 17].

Миллий-маданий менталитетни тушунишга бўлган бир неча ёндашувлар мавжуд. Тил ва маданият талқинининг антропоцентрик парадигмасига таянадиган лингвомаданий методология энг самарали ҳисобланиб, мазкур йўналишда олиб бориладиган тадқиқотлар нафақат тилшунослик учун балки инсон ҳақидаги барча фанлар учун, муҳим эканлигини тушунтиради. Лингвомаданиятшунослик фанлараро характерга эга бўлиб, дастлаб тилшунослик ва маданиятшунослик кесишувида пайдо бўлган, бироқ, унинг асосий вазифаси “тил орқали маданияни англаш”дир [3, б. 6], бу эса, ўз навбатида, милий-маданий менталитет намоён бўлиши ва уни сақлашнинг асосий омилидир. Айнан тил этномаданий жамоа мавжудлигининг таянчи, мазмуни ва образли-рамзий макони бўлиб хизмат қилади ҳамда ўзига хосликнинг турли моделларини шакллантириб, жамият субъектлари миллий онгининг асосини ташкил қилади. Тил концептосфераси маданият “мазмунининг тўпламини” ташкил қилиб, миллат маданияти қанчалик бой бўлса, халқ концептосфераси шу қадар кенг бўлади.

Лингвомаданиятшуносликнинг асосий категориясини маълум маданиятга тегишли бўлган ҳодиса ва ҳолатларнинг умумий мазмуни ва характеристикаси сифатида тушуниладиган концепт ташкил қилади; онгнинг тил бирлиги воситасида ифодаланадиган “тизимлаштирилган билимлар кванти” (И.А.Стернин) сифатидаги элементи, жамоавий хотирада турғунлашган “мазмун тўплами” (В.И.Карасик),  лингвомаданий концептлар миллий маданий менталитет репрезентациясининг асосий таянч лисоний воситалари бўлиб, “этник менталитетнинг таянч нуқталари, белгиланган бирликлари”дир (В.В.Колесов), уларнинг жамланмаси “лингвоконцептосфера сифатидаги миллий дунё манзарасини шакллантиради” [4, б. 13-22]. Концептлар – бу инсон ментал дунёсидаги маданий ячейкалар бўлиб, улар инсон онгида тушунчалар, ҳиссиётлар, ассоциациялар ва метафоралар кўринишида мавжуддир. Концепт сўзнинг нафақат асосий луғат таркибидаги маъносини ўзида мужжасам қилади, балки сўз маъносининг тубида бўлган образли-рамзий маъно жилоларини метафоралар кўринишида акс эттиради. Таянч лингвомаданий концептлар семантик ўхшашлик ва фарқ муносабатларига киришади: муҳаббат – севги, муҳаббат – илтифот, нафрат; адолат – ҳақиқат, адолатсизлик ва натижада “лингвомаданий ғоя” ёки маданиятнинг маънавий-ахлоқий доминанталари ифодаланади. Концепт таркибида универсал ва хусусий мазмунлар аралашиб кетади, яъни миллат менталитетини ташкил қилувчи маънавий маданият универсалиялари тилда ўз аксини топади, бироқ, улар хусусий характерга эга бўлишига қарамасдан таркибида ўзга менталитет ва миллатларга хос бўлган универсаллик элементларини мужассам қилади. Шунинг учун ҳар қандай миллий хос концепт ўз таркибида ўзга тил соҳибларига тушунарли бўлган мазмунларни мужассам қилган ҳолда “бегона” бўлса ҳам концепт предметлик доираси идентификацияланади (С.Г.Воркачёв).

Концептнинг “энциклопедик майдони” (И.А.Стернин) тушунча ва образли-рамзий элементлардан ташкил топади. Ўзининг маълумот берувчи ва ҳиссий ҳосилаларидан ташқари концептлар кучли образли-рамзий ва метафорик манбаларга эга бўлиб тил тизимида чуқур жойлашган. Шу боис баъзи концептлар метафорик усуллар асосида ташкил топган рамзийлик асосий мазмун сифатида ифодаланади – у концептнинг номида намойиш қилинади (хусусан, фаришта ва шайтон концептлари образли тимсолга эга бўлиб “яхшилик” ва “ёмонлик” каби персонафикцаяланган рамзий-метафоралар кўринишида ифодаланади) [13]. Абстрактлашган отнинг бу каби конкрет нарсага кўчиши функционал маънога эга бўлиб – абстракция “материаллашади” ҳамда муҳим белгиларни ажратиб кўрсатган ҳолда ҳиссий идрок қилинади.

Концептнинг “предмет-образли” (В.И.Карасик) таркиби ҳиссий идрокнинг (мазмуннинг когнитив, метафорик-образли қатламларини) субъектив тажрибасини ифодалаб, унинг ёрдамида онг концепт мазмунининг туб даражаларини ҳам тушуна бошлайди. Концепт мазмуни таркибида унинг мазмун майдонларидаги ижтимоий-маданий ва субъектив қийматлари, ғоят даражада муҳим маънолари – “маданий доминантлари” (В.И.Карасик) мужассамланади. Шу боис концептлар нафақат инсон онгида мавжуд бўлиб, ҳис қилинади (Ю.С.Степанов), балки маданият субъектининг экзистенционал хаёллари билан резанасга киришиб “фикр доирасига тушиб қолганида инсон юрагини тез уришга мажбурлайди” [8].

Базавий концептлар “мазмун банкларининг” миллий маданий хусусиятлари ўзаро алоқаларининг кўп қатламлиги ҳамда маданият субъектининг ментал дунёси хусусиятлари кўплаб тадқиқотлар марказида туради. Мазкур жараёнлар дунё манзаралари хусусиятларида ўз аксини топади. Концептлар “мазмун майдонларининг” шаклланиши, сақланиши ва узатиб берилишининг муҳим воситаси сифатида тилдаги мақоллар, маталлар, латифалар ҳамда халқ ижодиётининг бошқа шакллари ҳисобланмиш афоризмларни келтириб ўтиш мумкин. Дунё концептуализациясининг муҳим воситаси ва ментал концептлар маъно майдонларининг марказлашган кўринишлари тилнинг фразеологик таркибида мужассам бўлиб, мулоқот маконидаги  мазмуни воситаси вазифасини бажаради.

Хусусан, Европа маданияти учун муҳим ҳисобланган “эркинлик” (“Freedom”) концепти инсоннинг шахсий ҳуқуқларини, шахснинг хусусий маконининг (инглизларнинг таъкидлашларича, инсон эркинлиги қўшнисининг бурнининг учигача давом этади) муҳимлигини ифода қилади. “Эркинлик” концептига эквивалент сифатида “Liberty” концепти қўлланилади – мазкур лексик бирлик охирги вақтларда салбий маънода ифода қилина бошлади (масалан, “to take the liberty of...”- ўзига эрк бериш, “to take liberties with smb” ким биландир ўзига эрк бериш ва ҳ.к.), қўлланилиш майдони эса чегараланиб, фақатгина сиёсий дискурсда шахснинг “ижтимоий ҳуқуқлари” соҳаси билан чекланган. “Liberty” концептига “Oxford Learner`s Dictionary”да қуйидаги изоҳлар келтирилади. Масалан: LIBERTY – 1. freedom to live as you choose without too many limits from government or authority (The concept of individual liberty is enshrined in the constitution). 2. the state of not being a prisoner or a slave (He had to endure six months' loss of liberty). 3. the legal right and freedom to do something (The right to vote should be a liberty enjoyed by all. People fear that security cameras could infringe personal liberties). 4. an act or a statement that may offend or annoy somebody, especially because it is done without permission or does not show respect (He took the liberty of reading my files while I was away) [16].

Ўзбек тилида ва ўзбек маданиятида “эркинлик” концепти кенглик, ҳуррият, озодлик каби коннотацияларга эга бўлиб “freedom” концептида бу маъноларни кўрмаймиз. Бу ҳолат тазйиқ, босимдан озод бўлиш каби ҳиссиётларни уйғотиб, бахт туйғуси сифатида талқин қилинади. А.Мадвалиев таҳриридаги “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”да мазкур концептга қуйидаги изоҳлар берилади. Масалан: ЭРКИНЛИК – 1. Бирор жиҳатдан чекланиш, тазйиқ ва шу кабилардан холилик; кишининг ўз истаги бўйича иш тутиши (бул ерга келиб эркинликнинг лаззатини ҳис қилаётирман. М.Осим. “Ибн Сино қиссаси”; Ўша куни оналар, кампирлар, қиз ва невараларига эркинлик беришган. Ж.Шарипов. “Хоразм”). 2. Эркин ҳаёт, шароит: Эркинликда яшамоқ. 3. Озодлик, мустақиллик; ҳуррият, эрк. Эркинлик учун кураш (Вақтли ҳукумат илгари оз-моз берилган эркинликни ҳам қатағон қилди. К.Яшин. “Ҳамза”) [15].

Миллий менталитет тузилишидаги муҳим элементлардан яна бири бу “вақт” тасвиридир. Замон, муддат, мавсум, он каби тушунчалар билан боғлиқ  ўзбек фразеологиясида вақт бағишланган қатор мақолларни учратишимиз мумкин. Мазкур мақолларда ўзбек лингвомаданиятига хос бўлган “вақт” концептининг қуйидаги талқинларига дуч келамиз. Масалан: ВАҚТ-БАРАКА (Барвақт қилинган ҳаракат, ҳосилга берар баракат. Вақт ақчадур, ғофил бўлма қочадур); ВАҚТ-ОМАД (Вақтдан ютдинг – бахтдан ютдинг. Вақтинг бор, нақдинг бор); ВАҚТ-ЎТКИНЧИ (Вақт тоғни емирар, сув тошни кемирар. Дардингни вақти ўтса, табибдан ўпкалама) ва ҳ.к. [14].

Инглиз лингвомаданиятида “TIME” концепти қадимги инглиз тилидаги “tima” сўзидан келиб чиққан бўлиб, маъноси “limited space of time”, ўз навбатида, мазкур сўз Прото Ҳинд Европа тиллар оиласидан “di-mon” шаклидан Прото герман тиллари оиласига “timon” шаклида кириб келган. Абстракт концепт бўлган “TIME - an indefinite continuous duration”  маъносида биринчи марта 1388 йилда қайд этилган. 1509 йилдан бери инглиз маданиятида “TIME” концепти қўлида қум соатни ушлаб турувчи сара оқ сочли кекса одам сифатида тасвирланади.

“Oxford English Dictionary” “TIME” концептига қуйидаги таърифлар берилади:

1. the indefinite continued progress of existence and events in the past, present, and future, regarded as a whole. 2) a point of time as measured in hours and minutes past midnight or noon. 3) the favourable or appropriate moment to do something. 4) (a time) an indefinite period. 5) (also times) a portion of time characterized by particular events or circumstances (Victorian times). 6) (one’s time) a period regarded as characteristic of a particular stage of one’s life. 7) the length of time taken to complete an activity. 8) time as allotted, available, or used (a waste of time). 9) an instance of something happening or being done. 10) Brit. the moment at which the opening hours of a public house end. 11) inf. a prison sentence. 12) an apprenticeship. 13) the rhythmic pattern or tempo of a piece of music [16].

Ушбу концептнинг луғат таърифларини таҳлили инглиз тили концептосферасида вақт тушунчасининг қуйидаги хусусиятларини аниқлашга имкон беради: мавжудлик; вақтнинг маълум бир лаҳзаси; воқеаларнинг тўлиқлиги; ноаниқлик. Вақтни талқин қилиш бир неча даражаларда амалга оширилади: жисмоний (time as the indefinite continued progress), умуминсоний (time as measured in hours and minutes), тарихий (Victorian time), маданий (time as the closing-time in a pub), шахсий (one's time; time as a prison sentence, apprenticeship) [16].

Инглиз тилида “TIME” концептини тушуниш учун “ВАҚТ-САЁҲАТЧИ” - time flies; time goes by; time passes, “ВАҚТ-МУЛК” - time is money; to have a lot of time; to have all the time in the world; to spend time; to lose time; to waste time; to run out of time; to buy time, “ВАҚТ-ҲУКМДОР” - time waits for no one; time and tide wait for no man; time will tell; time is on your side; a race against time; to bear the test of time каби метафорик тушунчалари катта аҳамиятга эга [10, б. 145].

Шундай қилиб, миллий менталитет ҳодисасини лингвомаданий (ёки концептуал) таҳлил қилиш миллий маданиятнинг барқарор қадрият доминантларини англашга, маданий ҳамжамиятга хос бўлган “дунё манзарасини” ва уни англашнинг одатий усулларини тушунишга имкон беради. Концептларнинг семантик хусусиятлари дунё манзарасини қадриятлари, ундаги яхшилик ва ёмонлик, қонун ва адолат, севги ва дўстлик ҳақидаги ғояларни очиб беради.

Концептлар миллий “мен” образининг ўзига хос хусусиятларини, ўзини--ўзи англаш шакллари ва усулларини ифодалайди. Миллий-маданий менталитет турининг барқарорлигини таъминлаб, концептлар унинг миллий онгдаги муҳим таркибий қисмларини ифодалайди ва миллий онг таркибида ҳам, шахснинг субъектив дунёси маконида ҳам унинг “ўрнини босувчи” вазифасини бажаради. Ушбу имкониятда “доминант” концептлар маданиятнинг мафкуравий матрицалари функциясини бажаради, унинг асосида миллий-маданий менталитетнинг мазмунини шакллантирадиган ва ўзига хос хусусиятларини белгилайдиган қадриятларнинг асосий тизими ва тегишли хулқ-атвор дастурлари қурилади.