Zamonaviy tilshunoslikda tilning madaniy va kognitiv xususiyatlarini o‘rganish, milliy olamni anglashning lingvistik asoslarini tadqiq etish alohida aha

miyat kasb etmoqda [2, b.32]. Til nafaqat muloqot vositasi, balki milliy madaniyat, tarix, an'ana va qadriyatlarning asosiy tashuvchisi hisoblanadi [4, b. 193]. Frazeologik birliklar esa tilning eng boy va o‘ziga xos qatlamini tashkil etib, xalqning asrlar davomida shakllangan dunyoqarashi, hayot tajribasi va milliy mentalitetini o‘zida mujassam etadi [3, b. 54].

O‘zbek tilining frazeologik tizimi millat ruhiyatining, urf-odatlarining va madaniy kodlarining noyob ko‘zgusi bo‘lib, unda xalqimizning donolik, axloqiy qadriyatlar va tabiat haqidagi tasavvurlari aks etgan. Hozirgi kunda jahon tilshunosligida olamning lingvistik manzarasini, xususan frazeologik manzarasini semiotik nuqtai nazardan o‘rganish keng qamrovli tadqiqotlar olib borilayotgan soha sanaladi [5, b.132].

Semiotika – belgilar va ularning ma‘no tizimini o‘rganuvchi fan sifatida frazeologizmlarning ichki tuzilishi, ramziy qiymatlarini va madaniy kontekstini chuqur tahlil qilish imkoniyatini beradi [6, b. 12]. Frazeologik birliklar semiotik belgilar tizimi sifatida milliy madaniyatning ko‘p qirrali kodlarini – rang, hayvon, o‘simlik, raqam, tana a‘zolari va boshqa madaniy simvollarni o‘zida mujassam etadi [12, b. 27]. Bu birliklar orqali millat farzandlari olamni qanday idrok etishi, voqelikni qanday baholashi va hayotiy tajribalarni qanday ifodalashi yaqqol namoyon bo‘ladi.

O‘zbek tilida olamning frazeologik manzarasini semiotik jihatdan tadqiq etish mavzusining dolzarbligi bir necha omillar bilan belgilanadi. Birinchidan, globallashuv sharoitida milliy madaniy identifiklikni saqlash va rivojlantirish zarurati tug‘ilmoqda, frazeologik birliklar esa aynan milliy o‘ziga xoslikni ifodalovchi muhim vosita hisoblanadi.

Ikkinchidan, kognitiv lingvistika va lingvokulturologiya fanlarining jadal rivojlanishi olamning til orqali aks etishini yangicha metodologik asosda o‘rganishni talab etadi. Uchinchidan, o‘zbek tilining frazeologik boyligi hali to‘liq semiotik tahlildan o‘tmagan bo‘lib, bu sohada chuqur nazariy tadqiqotlar zaruriyati mavjud. Tadqiqotning yangiligi shundaki, o‘zbek tili frazeologizmlari birinchi marta kompleks semiotik yondashuv asosida, madaniy kodlar nazariyasi va olamning lingvistik manzarasi konsepsiyasi doirasida tahlil qilinadi.

Ilgari o‘zbek tilshunosligida frazeologik birliklar asosan leksik-semantik, strukturaviy yoki stilistik jihatdan o‘rganilgan bo‘lsa, ularning semiotik tabiati, ramziy qiymatlari va milliy olamni anglashdagi o‘rni yetarlicha yoritilmagan. Ushbu maqola frazeologik manzarani belgilar tizimi sifatida tavsiflab, til va madaniyat o‘rtasidagi chuqur bog‘liqlikni, milliy mentalitetning frazeologik birliklarda aksiologik va kognitiv jihatdan namoyon bo‘lishini ochib berishga qaratilgan.

O‘zbek tilining frazeologik manzarasini semiotik jihatdan o‘rganish muammosi zamonaviy tilshunoslikda nisbatan yangi yo‘nalish bo‘lib, u bir qator tadqiqotchilarning e'tiborini tortgan.

Frazeologik manzara va uning semiotik xususiyatlari masalasi rus tilshunoslari V.N.Teliya, N.F.Alefirenko, V.A.Maslova, V.V.Vorobev kabi olimlarning asarlarida keng yoritilgan.

Teliya frazeologizmlarni madaniy kodlar tizimi sifatida tahlil qilib, ularning milliy-madaniy semantikasini ochib bergan va frazeologik birliklarning lingvomadaniy tadqiqi uchun nazariy asos yaratgan.

Alefirenko frazeologik ma‘noning kognitiv-semiotik tabiati masalasini ko‘tarib, til belgilarining kontseptual va ramziy qatlamlarini ajratgan [1, b. 17].

Maslova esa lingvokulturologiya doirasida frazeologizmlarning madaniy kontseptlarni ifodalash vositasi sifatidagi faoliyatini tadqiq etgan.

O‘zbek tilshunosligida frazeologiya masalalari Sh.Rahmatullaev, A.Mamatov, H.Dadaboyev, N.Mahmudov, A.Nurmonov kabi olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan.

Rahmatullaev o‘zbek frazeologiyasining nazariy asoslarini ishlab chiqqan va frazeologik birliklarni tizimli tasnif etgan. Mamatov o‘zbek tilida frazeologik birliklarning semantik xususiyatlarini tahlil qilgan.

Dadaboyev frazeologizmlarning milliy-madaniy komponentlarini tadqiq etishga katta hissa qo‘shgan. Mahmudov va Nurmonov o‘zbek tilining frazeologik boyligini leksikografik jihatdan qayd etish va tizimlashtirish ishlarini olib borgan. Biroq bu tadqiqotlar asosan strukturaviy-semantik va funksional yondashuvlarga asoslangan bo‘lib, frazeologik manzaraning semiotik tabiati alohida tadqiqot ob‘yekti sifatida kam o‘rganilgan.

Olamning frazeologik manzarasi kontseptsiyasi V.Humboldt va A.A.Potebnya g‘oyalaridan kelib chiqqan bo‘lib, til orqali xalqning dunyoni qanday idroki etishi va anglashini o‘rganadi.

Zamonaviy tadqiqotlarda olamning til manzarasi muammosi E.S.Kubryakova, Yu.D.Apresyan, T.A.Bushuy, A.V. Faleeva, Z.D.Popova, I.A.Sternin kabi olimlar tomonidan rivojlantirilgan. Ular til manzarasini etnos xususiyatlarini aks ettiruvchi kontseptual tizim sifatida talqin qilgan. Frazeologik manzara olamning til manzarasining muhim qismi bo‘lib, millat psixologiyasi, madaniyati va tarixi eng yaqqol aks etgan qatlam hisoblanadi [10, b.27].

O‘zbek tilshunosligida bu masala R.Rasulov, M.Kayumova, F.Ziyayeva tadqiqotlarida qisman yoritilgan bo‘lsa-da, frazeologik manzaraning semiotik tabiatini kompleks o‘rganish zaruriyati mavjud. Hozirgi kunda zamonaviy tilshunoslikda interdissiplinar yondashuvlar kuchaymoqda va frazeologiyani semiotika, kognitiv tilshunoslik, lingvomadaniyatshunoslik, pragmalingvistika usullari bilan tadqiq etish dolzarb vazifaga aylangan. O‘zbek tilining frazeologik manzarasini semiotik jihatdan o‘rganish milliy tilshunoslik uchun yangi imkoniyatlar ochadi va til, madaniyat, fikrlash munosabatlarini chuqurroq anglashga yordam beradi.

O‘zbek tilining frazeologik tizimi milliy madaniyat va mentalitetning muhim ko‘zgusi bo‘lib, undagi har bir frazeologik birlik o‘ziga xos semiotik belgi sifatida milliy olamni anglashning turli jabhalarini aks ettiradi.

Zamonaviy tilshunoslikda frazeologik manzarani semiotik jihatdan o‘rganish yangi yo‘nalish bo‘lib, u tilning ramziy xususiyatlarini, madaniy kodlarni va milliy ong xususiyatlarini chuqur tahlil qilish imkonini beradi [7, b.43]. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi frazeologizmlarni oddiy til birliklari sifatida emas, balki milliy madaniyatning semiotik kodlari va qadriyatlar tizimining tashuvchilari sifatida o‘rganishda namoyon bo‘ladi. O'zbek frazeologiyasida madaniy kodlar muhim o‘rin tutadi.

Antropomorfik kod insan tanasi a‘zolari orqali abstrakt tushunchalarni ifodalaydi: yurak og‘rig‘i (aziz inson), ko‘zi yetmoq (havas qilish,ishonish). Zoomorfik kod hayvonlar xususiyatlari orqali inson xatti-harakatini baholaydi: it yuragiga ega (qo‘rqoq), ot boshi bilan (tezlik bilan). Fitomorfik kod o‘simliklar olami orqali holatlarni tasvirlaydi: karam qobig‘i kabi (ko‘p qavatli), chigit bo‘lib qolmoq (ozib ketmoq). Predmetlik kod kundalik narsalar orqali ma‘nolar yaratadi: osh qozoni (boylik manbai), non-tuz (mehr-oqibat). Bu kodlar o‘zbek xalqining hayot tajribasini aks ettiradi va milliy olamni anglashning asosiy vositalariga aylanadi.

Frazeologik manzaraning konseptual asosi milliy qadriyatlarni o‘z ichiga oladi [8, b.24]. O‘zbek frazeologiyasida mehr, saxiylik, hurmat, or-nomus, mehnat kabi bazaviy konseptlar keng ifodalangan. mehr konsepti bag`ri keng, mehri jo`sh urmoq frazeologizmlarida, saxiylik konsepti qo‘li ochiq, dasturxoni keng birliklarida, or-nomus konsepti yuzi yerga qaramoq, yuziga oyoq qo`ymoq iboralarida namoyon bo‘ladi. Bu konseptlar o‘zbek xalqining qadriyatlar tizimini shakllantiradi va frazeologik manzara orqali til tizimida mustahkamlanadi.

Qiyosiy tahlil o‘zbek frazeologiyasining universalligi va milliy o‘ziga xosligini ochib beradi. Ko‘plab frazeologik obrazlar turli tillarda umumiydir: qo‘lni yuvmoq rus tilida умыть руки, ingliz tilida wash one's hands ko‘rinishida mavjud. Biroq, ko‘pgina frazeologizmlar milliy xususiyatga ega: bir ko‘rpani talashmoq faqat o‘zbek madaniyatiga xos, qo‘shni-qo‘lam frazeologizmi o‘zbek jamiyatidagi qo‘shnichilik munosabatlarining ahamiyatini bildiradi va boshqa tillarda to‘liq ekvivalenti yo‘q.

Bu milliy o‘ziga xoslik frazeologik manzaraning semiotik jihatdan o‘rganilishining dolzarbligini va yangilik darajasini belgilaydi, chunki frazeologizmlar orqali millat ruhiyati, fikrlash tarzi va dunyoni idrok etish o‘ziga xos usullari ochiladi [11, b. 76]. Tadqiqotning nazariy ahamiyati semiotika, kognitiv lingvistika va lingvokulturologiya sohalarida frazeologik manzaraning tizimli tahlili orqali o‘zbek tilining milliy-madaniy xususiyatlarini yangicha yoritishdan iboratdir [9, b. 56].

O‘zbek tilining frazeologik fondini semiotik jihatdan tahlil qilish natijasida bir qancha muhim xulosalarga kelingan. Tadqiqot jarayonida 500 dan ortiq frazeologik birlik tanlanib, ularning tarkibidagi ramziy komponentlar va madaniy kodlar aniqlandi. Tahlil shuni ko‘rsatdiki, o‘zbek frazeologizmlarida tabiiy hodisalar, hayvonot dunyosi, rang belgilari, son-sanoq tizimi va oilaviy munosabatlar kabi madaniy kodlar ustunlik qiladi. Masalan, oq ko‘ngil frazeologizmida oq rang poklik va halollik ramzini ifodalasa, qora kun iborasida qora rang og‘ir, qiyin vaziyatni anglatadi. Bu rang kodlarining semantik xususiyatlari o‘zbek xalqining milliy olamni anglashidan kelib chiqadi.

Frazeologik birliklarning strukturaviy-semantik tahlili shuni ko‘rsatdiki, ularning aksariyati qadimiy turmush tarzi, dehqonchilik madaniyati va islom sivilizatsiyasi ta‘sirida shakllangandir. Paxtadan ip tortmoq, terimga chiqmoq, bug‘doydan jun uzmoq kabi frazeologizmlar o‘zbek xalqining asosiy kasbi bo‘lgan dehqonchilik bilan bevosita bog‘liq. Semiotik jihatdan bu birliklar nafaqat qishloq xo‘jaligi faoliyatini, balki mehnat ma‘daniyati, ijtimoiy munosabatlar va axloqiy qadriyatlarni ham ifodalaydi.

Tahlil natijasida 127 ta frazeologik birlik dehqonchilik madaniy kodiga mansub ekanligi aniqlandi. Tadqiqot natijalari frazeologik manzaraning semiotik tahlili orqali milliy tilshunoslik, kognitiv lingvistika va lingvokulturologiya fanlarini boyitishga xizmat qiladi. O‘zbek frazeologizmlarining semiotik tizimi millat madaniyati, tarixi va dunyoqarashining muhim belgisidir.

O‘zbek tilida olamning frazeologik manzarasini semiotik jihatdan tadqiq etish milliy tilshunoslik va lingvomadaniyatshunoslik uchun muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi. Semiotik tahlil frazeologizmlarning nafaqat lug‘aviy, balki kognitiv va madaniy-simvolik qiymatlarini ham ochib berish imkonini yaratdi.

Til va madaniyat o‘rtasidagi munosabatlarni semiotik nuqtai nazardan o‘rganish o‘zbek xalqining milliy olamni anglash xususiyatlarini chuqurroq tushunishga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalarini amaliyotga tadbiq etish bir qancha sohalarda samarali bo‘lishi mumkin.

Frazeologik manzaraning semiotik tadqiqi kelajakda til va madaniyatni yanada chuqur o‘rganish, milliy tilshunoslik maktabini rivojlantirish hamda zamonaviy lingvistik texnologiyalarni yaratish uchun mustahkam nazariy asos yaratadi.