Globallashuv va axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi natijasida ingliz tili dunyo miqyosida xalqaro aloqa, ilm-fan, madaniyat va biznes tili sifatida alohida o‘rin egalladi. Shu bilan birga, ingliz tili elementlari ko‘plab milliy tillarning, jumladan, o‘zbek tilining leksik tizimiga faol kirib kelmoqda. O‘zbek tilida inglizcha so‘zlarning ko‘payishi nafaqat tilning lug‘aviy tarkibini boyitmoqda, balki uning morfologik va semantik tizimiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Mavzuning dolzarbligi shundaki, inglizcha o‘zlashma so‘zlarning o‘zbek tili tizimidagi adaptatsiyasi nafaqat leksik o‘zgarish, balki milliy tilning dinamik rivojlanish omillaridan biri sifatida ham ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotning maqsadi ingliz tilidan o‘zbek tiliga kirib kelgan so‘zlarning morfologik va semantik adaptatsiya jarayonlarini tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot obyekti sifatida zamonaviy o‘zbek tilida faol qo‘llanayotgan inglizcha o‘zlashmalar tanlangan, predmet esa bu o‘zlashmalarning morfologik shakllanishi va semantik o‘zgarishlari bilan belgilanadi. Maqolada inglizcha o‘zlashmalarning o‘zbek tili tizimidagi moslashuvi, ularning ma’no transformatsiyasi, hamda zamonaviy nutqdagi funksional roli matbuot, ijtimoiy tarmoqlar va og‘zaki nutq materiallari asosida tahlil qilinadi. Metodologik jihatdan maqolada qiyosiy-tarixiy, struktur-semantik, komponent tahlil va kuzatuv metodlari qo‘llanilib, o‘zlashma so‘zlarning tizimli va funksional xususiyatlari aniqlangan.

Inglizcha o‘zlashma so‘zlarning o‘zbek tiliga kirib kelish manbalari

O‘zbek tiliga inglizcha so‘zlarning kirib kelish jarayoni asosan iqtisod, texnologiya, madaniyat, ta’lim va ommaviy axborot vositalari kabi sohalar orqali amalga oshmoqda. “Internet”, “kompyuter”, “marketing”, “broker”, “online”, “startup”, “trend” kabi so‘zlar global axborot oqimi va innovatsion o‘zgarishlarning bevosita natijasi sifatida tilda o‘z o‘rnini topgan. Bu o‘zlashmalar dastlab xorijiy manbalar, jumladan, ingliz tilidagi matbuot, reklama va ilmiy-texnik adabiyotlar orqali kirib kelgan bo‘lsa, keyinchalik ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy madaniyat va kundalik muloqot tili orqali yanada keng ommalashgan. Bunda ingliz tilining global prestiji, iqtisodiy va texnologik ustunligi ham muhim rol o‘ynagan. Shu sababli inglizcha o‘zlashmalar o‘zbek tilida nafaqat yangi atamalar, balki yangi konseptual tushunchalarni ifodalovchi vosita sifatida shakllandi. Masalan, “startup”, “freelancer”, “marketing” kabi so‘zlar o‘zbek tilida ilgari mavjud bo‘lmagan zamonaviy iqtisodiy jarayonlarni ifodalash uchun xizmat qilmoqda.

Morfologik adaptatsiya jarayonlari

Inglizcha o‘zlashma so‘zlarning o‘zbek tiliga kirib kelish jarayonida ularning morfologik tizimga moslashuvi muhim bosqich hisoblanadi. O‘zbek tili agglutinativ tizimga ega bo‘lganligi sababli xorijiy so‘zlar unga xos qo‘shimchalar bilan integratsiyalanadi. Masalan, “printer” so‘zidan “printerchi”, “blogger” so‘zidan “bloggerlik”, “dizayner” so‘zidan “dizaynerlik”, “marketing” so‘zidan “marketingchi” kabi yangi birliklar hosil bo‘lmoqda. Bu misollar inglizcha o‘zlashmalar o‘zbek tilining morfologik imkoniyatlariga moslashayotganini ko‘rsatadi. Shuningdek, ayrim o‘zlashmalar tovush tarkibida fonetik o‘zgarishlarga ham uchraydi: “computer” → “kompyuter”, “file” → “fayl”, “internet” → “internet”. Bu moslashuvlar so‘zlarning talaffuz jihatdan o‘zbek tiliga moslashishini ta’minlab, ularni til tizimiga to‘liq integratsiyalashgan holga keltiradi. Bundan tashqari, morfologik adaptatsiya o‘zbek tili so‘z yasovchi modellari asosida yangi so‘zlar yaratish imkonini ham beradi. Natijada inglizcha o‘zlashmalar faqat o‘z holicha emas, balki o‘zbekcha shakllar bilan uyg‘unlashgan holda tilning leksik boyligini kengaytirmoqda. Shu tarzda o‘zlashmalar o‘zbek tilining ichki qonuniyatlariga bo‘ysunib, grammatik jihatdan tabiiylashgan birliklarga aylanmoqda.

Semantik adaptatsiya jarayonlari

Semantik adaptatsiya inglizcha o‘zlashma so‘zlarning o‘zbek tilida ma’no jihatdan moslashuvi, o‘zgarishi yoki kengayishini anglatadi. Bu jarayon o‘zlashma so‘zlarning yangi madaniy va ijtimoiy kontekstlarda qo‘llanilishi bilan bog‘liq. Masalan, “blogger” so‘zi dastlab internetda shaxsiy sahifaga ega foydalanuvchini bildirgan bo‘lsa, hozirda u “ijtimoiy tarmoqlarda faol shaxs”, “axborot tarqatuvchi” yoki “ta’sir ko‘rsatuvchi shaxs” ma’nosida ishlatilmoqda. “Brend” so‘zi ingliz tilida “marka”, “savdo belgisi” ma’nosini anglatsa, o‘zbek tilida “yuqori sifatli, mashhur yoki ommabop mahsulot” ma’nosida qo‘llanadi. “Kontent” so‘zi esa “mazmun” ma’nosidan tashqari “ijtimoiy tarmoqdagi materiallar”, “mediama’lumot” ma’nosini ham anglatmoqda. Bunday semantik kengayishlar o‘zbek tilining ijtimoiy-madaniy hayoti, zamonaviy kommunikatsiya vositalarining rivoji va yoshlar nutqi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu bilan birga, ba’zi inglizcha so‘zlar o‘zbek tilida toraygan ma’noda qo‘llanadi. Masalan, “manager” so‘zi ingliz tilida har qanday rahbarni anglatadi, biroq o‘zbek tilida ko‘pincha “marketing yoki savdo bo‘yicha boshqaruvchi” ma’nosida ishlatiladi. Bu jarayonlar o‘zbek tili semantik tizimining moslashuvchanligini, o‘zlashmalar esa semantik innovatsiya manbai ekanligini ko‘rsatadi.

Zamonaviy til materiallari asosidagi tahlil

Bugungi kunda o‘zbek matbuoti, ijtimoiy tarmoqlar, reklama sohasi va rasmiy nutqda inglizcha o‘zlashmalar soni keskin ortgan. “Trend”, “content”, “startup”, “digital”, “platforma”, “marketing”, “brand” kabi so‘zlar turli sohalarda, hatto kundalik muloqotda ham faol ishlatilmoqda. Ularning bir qismi o‘zbekcha muqobillari bilan yonma-yon mavjud bo‘lsa-da, ko‘pincha inglizcha shakllar afzal ko‘riladi. Bunga tilning ijtimoiy prestiji, zamonaviylik elementi va kommunikativ qulaylik omillari sabab bo‘lmoqda. Shu bilan birga, bu jarayon ayrim hollarda tilda gibrid holatlar, ya’ni inglizcha-o‘zbekcha aralash nutq shakllarini yuzaga keltirmoqda. Masalan, “post qildim”, “like bosdi”, “meetingga bordim” kabi konstruktsiyalar til me’yoridan chetga chiqish holatini bildiradi. Shu sababli, inglizcha o‘zlashmalarni me’yoriy asosda ishlatish, ularni o‘zbek tilining grammatik va fonetik qonuniyatlariga moslashtirish til madaniyati nuqtayi nazaridan muhim masala hisoblanadi.

Xulosa qilib aytganda, inglizcha o‘zlashmalar o‘zbek tili tizimiga morfologik va semantik jihatdan faol integratsiyalashmoqda. Ular zamonaviy texnologik, iqtisodiy, siyosiy va madaniy jarayonlarni ifodalashda muhim kommunikativ ahamiyat kasb etmoqda. Inglizcha so‘zlar o‘zbek tilini boyitish, yangi tushunchalarni ifodalash imkonini berayotgan bo‘lsa-da, ularning me’yordan ortiqcha qo‘llanilishi milliy tilning tabiiy rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, o‘zlashmalarni normativ lug‘atlarga tizimli kiritish, ularning etimologik va semantik xususiyatlarini chuqur o‘rganish, o‘zbekcha ekvivalentlarni ishlab chiqish va ta’lim jarayonida bu jarayonni yoritish muhimdir. Inglizcha o‘zlashmalarni ilmiy-nazariy jihatdan o‘rganish til siyosati, tarjimashunoslik va leksikografiya sohalarida yangi yondashuvlarni shakllantiradi. Natijada o‘zbek tili milliy xususiyatini saqlagan holda zamonaviy kommunikativ ehtiyojlarga moslashgan, boy va moslashuvchan tizim sifatida rivojlanishda davom etadi.