Til doimo harakatda bo‘ladigan, yangilanib boruvchi murakkab tizim sifatida inson tafakkuri, ijtimoiy tajribasi va estetik ehtiyojlari bilan uzviy bog‘liqdir. Tilning bunday dinamik tabiati undagi har bir birlikning, jumladan, frazeologik ifodalar tizimining ham o‘zgaruvchan, ijodiy jarayon mahsuli sifatida namoyon bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Frazeologik birliklar tilning emotsional-estetik qatlamini tashkil etadi. Ular xalq tafakkuri, tarixiy tajriba va milliy madaniyat mahsuli bo‘lib, ma’no barqarorligi bilan birga, kontekst ta’sirida yangilanishga ham moyildir [Rahmatullaev, 1978, p. 24]. Shu jihatdan, frazeologizmlar faqat tayyor qolip sifatida emas, balki ijodiy nutq jarayonida yangi ma’no, yangi shakl kasb etuvchi tirik birliklar sifatida qaralishi lozim.

So‘zlovchi yoki ijodkor til tizimida mavjud frazeologizmlarni yangicha ma’no va shaklda qo‘llab, ularga individual rang, muallifona ohang bag‘ishlaydi. Bu jarayon nutqiy innovatsiya, stilistik yangilanish va estetik boyish bilan chambarchas bog‘liqdir. Natijada, kontekstual ta’sir va ijodiy maqsad asosida frazeologik birlikning okkazional variantlari yuzaga keladi.

Okkazional frazeologik birliklar — bu muallif tomonidan mavjud frazeologizmlarning struktur yoki semantik jihatdan o‘zgartirilgan, yangicha badiiy yuk kasb etuvchi individual shakllaridir [Begmatov, 2001, 33 b.]. Bunday birliklar matnning semantik qatlamini chuqurlashtiradi, o‘quvchida yangi assotsiatsiyalar uyg‘otadi, shuningdek, muallifning obraz yaratishdagi mahoratini yaqqol ko‘rsatadi.

Okkazional frazeologizmlar nafaqat tildagi ijodiy yangilanish ifodasi, balki muallifning badiiy-estetik dunyoqarashi, hissiy holati va individual uslubining ko‘zgusi sifatida ham namoyon bo‘ladi. Ular muayyan matnda ekspressivlik, ifoda boyligi va konnotativ ma’noni kuchaytiruvchi vosita vazifasini bajaradi.

Mazkur maqola ana shunday hodisaning — ya’ni frazeologik birliklarning kontekstual yangilanishi, ularning struktur-semantik tabiati va nutqdagi stilistik funksiyalarini o‘rganishga bag‘ishlanadi. Tadqiqot davomida o‘zbek va ingliz tillaridagi okkazional frazeologizmlar misolida muallif tafakkuri, semantik o‘zgarish mexanizmlari hamda ularning badiiy-estetik ta’sir kuchi tahlil qilinadi.

Okkazional frazeologik birlik tushunchasi va o‘rganilish tarixi

So‘nggi yillarda til tizimining dinamik tabiatini o‘rganishda okkazional frazeologik birliklar muhim ilmiy yo‘nalishlardan biriga aylandi. Chunki bu hodisa tilning ijodiy imkoniyatlarini, milliy tafakkurning yangilanish darajasini va matnning estetik qimmatini ifodalaydi. Okkazional frazeologizmlar tildagi mavjud tayyor frazeologik birliklarning muallif tomonidan yangicha shaklda, kontekst ta’sirida transformatsiyaga uchratilishi natijasida hosil bo‘lgan individual nutqiy birliklardir. Ular muallifning estetik maqsadi, kommunikativ niyati va badiiy kontekst ta’sirida shakllanadi. Shuning uchun ham bunday birliklar kontekstdan tashqarida mavjud bo‘la olmaydi. Ularning semantik yangilanishi bevosita muallif niyatiga, matnning ichki mantiqiga hamda o‘quvchida uyg‘otiladigan assotsiativ ta’sirga bog‘liq bo‘ladi [Kunin, 1986, p. 54].

Okkazional frazeologizmlar faqat badiiy matn kontekstida o‘zining to‘liq semantik va stilistik qiymatini kasb etadi. Har bir shunday birlikda muallif idiolektsiyasining ijodiy izlanishi, badiiy fikrning individualligi va estetik yo‘nalishi aks etadi [Amosova, 1963, p. 72]. Shu bois, ularni o‘rganish nafaqat frazeologiyaning tor doirasidagi masala, balki lingvopoetik va kognitiv tahlil uchun ham muhim metodologik asos hisoblanadi.

Frazeologik birliklarning okkazional o‘zgarishlarini o‘rganish XX asr tilshunosligining yetakchi nazariy yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Bu masalani birinchi bo‘lib V.V. Vinogradov nazariy jihatdan asoslab bergan. U frazeologik birliklarni barqaror, yarim barqaror va okkazional shakllarga ajratib, ularning til tizimidagi semantik harakatchanligini ko‘rsatgan [Vinogradov, 1944, p. 18].

Keyinchalik A.V. Kunin frazeologik birliklarning transformatsiya turlarini tizimlashtirib, ularning semantik yangilanish mexanizmlarini izchil ochib bergan. Uning fikricha, frazeologik o‘zgarishlar — “til tizimining ichki potentsial imkoniyatlarini yuzaga chiqaruvchi ijodiy mexanizm”dir [Kunin, 1986, p. 61].

N.N. Amosova esa frazeologik birliklarni o‘rganishda kontekstual yondashuvni ilgari surgan. Unga ko‘ra, frazeologizmlarning haqiqiy ma’nosi faqat kontekst orqali ochiladi, chunki “frazeologik birlik kontekstsiz mavjud bo‘lolmaydi” [Amosova, 1963, p. 80].

O‘zbek tilshunosligida bu yo‘nalish Sh. Rahmatullaev va E. Begmatov tadqiqotlarida rivojlantirildi. Sh. Rahmatullaev frazeologiyani tildagi badiiylikning asosiy ko‘rsatkichi sifatida talqin etgan [Rahmatullaev, 1978, 26 b.], E. Begmatov esa o‘zbek tilidagi frazeologik tizimning shakllanishi va nutqdagi o‘zgarish mexanizmlarini izchil tahlil qilgan [Begmatov, 2001, 43 b.].

So‘nggi yillarda ingliz tilshunosligida ham bu masalaga zamonaviy ilmiy yondashuvlar paydo bo‘ldi. R. Moon (1998) frazeologik yangilanishlarni diskursiv jarayon sifatida izohlab, ularni madaniy konnotatsiyalarni qayta ishlab chiqadigan ijodiy birliklar sifatida baholaydi. L.P. Smith (2009) esa frazeologik o‘zgarishlarni “tilning estetik va ijtimoiy funksiyasini kengaytiruvchi hodisa” sifatida talqin etadi.

Okkazional frazeologik birliklar — til tizimining ijodkorlik, individuallik va estetik yangilanishni ifodalovchi muhim hodisadir. Ularning tahlili nafaqat lingvistik, balki madaniy, pragmatik va stilistik jihatdan ham alohida ahamiyatga ega. Kelgusida okkazional frazeologizmlarning qiyosiy-pragmatik tadqiqi, ularning tarjima jarayonidagi ekvivalentlik darajasi, shuningdek, madaniy konnotatsiyalarni shakllantirishdagi rolini aniqlash ilmiy izlanishlarning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi.

Tadqiqot metodlari. Ushbu tadqiqotda okkazional frazeologik birliklarning struktur-semantik xususiyatlari hamda ularning nutqdagi stilistik funksiyalarini aniqlash maqsadida bir nechta zamonaviy lingvistik metodlardan foydalanildi. Har bir metod tadqiqot obyekti — frazeologik birliklarning o‘zgarish jarayonini har tomonlama tahlil qilish va ularning semantik hamda stilistik yangilanish mexanizmlarini ochib berish imkonini berdi [Rahmatullaev, 1978, 45 b.]. Deskriptiv metod. Deskriptiv metod frazeologik birliklarning tashqi ko‘rinishi, struktur tarkibi va leksik shaklini tavsiflashda qo‘llanildi. Ushbu yondashuv orqali frazeologizmlarning komponent tarkibi, grammatik tuzilishi va struktur o‘zgarish turlari aniqlanib, ularning morfologik yangilanish jarayonlari qayd etildi [Begmatov, 2001, 52 b.]. Masalan, boshini osmonga ko‘tarmoq iborasi boshini yulduzlarga ko‘tardi shaklida qo‘llanganda, struktur tahlil komponent almashtirish mexanizmini va muallif tomonidan kiritilgan semantik yangilikni aniqlashga imkon berdi.

Kontekstual metod okkazional frazeologizmlarning ma’no yangilanishi va ekspressiv semantikasini aniqlashda asosiy vosita bo‘ldi. Har bir frazeologik birlikning semantikasi kontekst doirasida o‘rganilib, uning yangi emotsional-ekspressiv yuk kasb etish sabablari tahlil qilindi [Amosova, 1963, p. 86].

Masalan, Cho‘lponning ko‘ngil ko‘zi ko‘r bo‘ldi iborasi an’anaviy ko‘z ko‘r bo‘ldi ifodasiga nisbatan hissiy sovuqlik, ruhiy tushkunlik kabi ma’nolarni o‘z ichiga oladi. Shu tariqa, kontekstual tahlil frazeologik birlikning badiiy matndagi mazmuniy kengayishini ochib beradi.

Qiyosiy metod. Qiyosiy metod yordamida o‘zbek va ingliz adabiyotida uchraydigan o‘xshash okkazional frazeologik hodisalar madaniy-semantik va stilistik jihatdan solishtirildi. Bu yondashuv turli madaniyatlarda okkazional birliklarning umumiy ma’no modeli va milliy o‘ziga xosligini aniqlashga xizmat qildi [Moon, 1998, p. 40].

Masalan, o‘zbek adabiyotidagi vijdon jim qoldi iborasi bilan E. Hemingway asarlaridagi the heart sank into silence ifodasi ruhiy so‘nish va ichki og‘riq holatini poetik tarzda ifodalaydi. Ikkala frazeologizm ham shaxsiy kechinmaning metaforik obraz orqali ifodalanishini ko‘rsatadi.

Struktur-semantik yondashuv. Mazkur metod frazeologik birliklarning ichki tuzilishi, semantik bog‘lanishlari va komponentlararo munosabatlarini aniqlashda qo‘llanildi. Shu orqali frazeologik tizim ichida sodir bo‘ladigan leksik-semantik siljishlar va ularning badiiy matndagi ifoda imkoniyatlari o‘rganildi [Kunin, 1986, p. 69].

Masalan, Erkin Vohidov ijodidagi ko‘ngil osmonga chiqdi iborasi tahlilida “ruhiy yuksalish” ma’nosini ifodalovchi semantik kengayish qayd etildi. Bu esa frazeologik birlikning struktur-semantik transformatsiyasi orqali yangi badiiy obraz yaratish imkonini ko‘rsatadi.

Tadqiqotda qo‘llangan metodlar o‘zaro bir-birini to‘ldirib, okkazional frazeologik birliklarning struktur, semantik va stilistik o‘zgarish mexanizmlarini chuqur tahlil qilish imkonini berdi. Shu bois, mazkur metodologik yondashuv okkazional frazeologizmlarni kompleks lingvistik tahlil qilishda samarali natijalar berishini ko‘rsatdi. Kelgusida bu metodlarni kognitiv-semantik va korpus lingvistik tahlil usullari bilan integratsiyalash frazeologik birliklarning zamonaviy kommunikativ tizimdagi funksional o‘rnini yanada chuqurroq yoritish imkonini beradi.

Struktur-semantik xususiyatlari. Okkazional frazeologik birliklar — bu tildagi mavjud barqaror frazeologizmlarning muallif tomonidan o‘zgartirilgan, yangi badiiy hamda semantik yuk kasb etuvchi individual shakllaridir [Vinogradov, 1944, p. 22]. Ular o‘z tabiati jihatidan struktur va semantik transformatsiyalar natijasida shakllanadi.

Okkazional frazeologik birliklarning struktur yangilanishi, odatda, uch asosiy usulda namoyon bo‘ladi:

Komponent almashtirish. Bu usulda frazeologik birikmaning bir tarkibiy qismi yangi so‘z bilan almashtiriladi. Natijada, ibora yangi obraz, emotsional rang va badiiy ifoda kuchiga ega bo‘ladi [Kunin, 1986, p. 54].
Masalan, an’anaviy boshini osmonga ko‘tarmoq (mag‘rurlik) iborasi boshini yulduzlarga ko‘tardi tarzida o‘zgartirilganda, “orzular sari intilish, yuksaklikka erishish” ma’nosi hosil bo‘ladi. “Yulduzlar” komponenti obrazli semantika yaratish orqali iboraning poetik quvvatini oshiradi.

Komponent qo‘shish yoki qisqartirish. Frazeologik birlikka yangi komponent kiritish yoki mavjud elementlardan birini tushirib qoldirish orqali uning ritmik va semantik tuzilishi yangilanadi [Rahmatullaev, 1978, 73 b.]. Masalan, Cho‘lpon asarlaridagi ko‘ngil ko‘zi ko‘r bo‘ldi iborasi ko‘z ko‘r bo‘ldi frazeologizmini metaforik kengaytirish orqali hissiy sovuqlik va ruhiy inqiroz holatini ifodalaydi. Shu tarzda frazeologizmning ma’no diapazoni kengayadi.

Grammatik shakl o‘zgarishi. Frazeologik birlikdagi grammatik forma (zamon, shaxs, mayl va boshqalar) o‘zgartirilishi stilistik ta’sirni kuchaytiradi [Amosova, 1963, p. 91]. Masalan, ko‘z yumdi (vafot etdi) iborasi ko‘z yumaman shaklida qo‘llanganda iroda, qat’iyat yoki ruhiy qarorni bildiradi. Grammatik transformatsiya bu yerda muallifning sub’ektiv munosabatini ifodalovchi vositaga aylanadi.

Semantik o‘zgarish turlari. Okkazional frazeologizmlar semantik yangilanish orqali yangi ma’no qatlamlariga ega bo‘ladi. Quyidagi jadvalda asosiy turlar keltirilgan:

Bu o‘zgarishlar kontekst ta’sirida ro‘y beradi va frazeologik birliklarning semantik elastikligini, shuningdek, ularning badiiy qatlamliligini ta’minlaydi.

 Struktur va semantikaning o‘zaro uyg‘unligi. Struktur va semantik o‘zgarishlarning o‘zaro uyg‘unligi okkazional frazeologizmlarning ijodiy mohiyatini belgilovchi asosiy omildir. Ular tildagi mavjud birliklarni semantik jihatdan yangilab, stilistik individuallikka olib keladi.

Masalan, Oripovning ko‘ngil osmonga chiqdi iborasi bir vaqtning o‘zida komponent almashtirish (struktur o‘zgarish) va ma’no kengayishi (semantik o‘zgarish) asosida shakllangan. Natijada, frazeologizmning badiiy-estetik qiymati ortadi va u muallifning uslubiy imzosini ifodalovchi vositaga aylanadi [Karimov, 2012, 108 b.].

Stilistik funksiyalari. Okkazional frazeologik birliklar badiiy matnning emotsional-estetik qatlamini boyituvchi, ifoda vositalarini jonlantiruvchi hamda muallif uslubining o‘ziga xosligini ko‘rsatuvchi lingvopoetik birliklardir [Vinogradov, 1944, p. 22]. Ular badiiy tildagi tasviriylik, obrazlilik va semantik chuqurlikni kuchaytirish orqali matn ekspressivligini ta’minlaydi [Kunin, 1986, p. 54].

Matn ekspressivligini oshirish. Frazeologik transformatsiya natijasida hosil bo‘lgan okkazional birliklar o‘quvchi hissiyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ular an’anaviy iboralarning semantik strukturasi va ma’no diapazonini kutilmagan burilishlar orqali yangilaydi [Rahmatullaev, 1978, 73 b.].

Masalan, Cho‘lponning vijdon jim qoldi iborasi insonning ichki iztiroblari va ma’naviy sukut holatini ifodalaydi. Shu tarzda muallif axloqiy inertsiyani badiiy vosita sifatida ifodalaydi. Xuddi shuningdek, Abdulla Oripovning vijdon yig‘ladi iborasi insoniy aybdorlik va ichki kechinmani chuqur poetik ohangda yoritadi [Oripov, 1976, 41 b.].

Bunday transformatsiyalar okkazional frazeologizmlar orqali hissiy rezonans va psixologik intensivlikni oshiradi, matnga “ichki ovoz” bag‘ishlaydi [Karimov, 2012, 108 b.].

Obrazlilikni kuchaytirish. Okkazional frazeologizmlar obraz yaratish jarayonida muhim estetik vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Ular metaforik fikrlashni chuqurlashtirib, muallif tafakkurining estetik yo‘nalishini belgilaydi [Begmatov, 2001, 92 b.].

Masalan, Erkin Vohidovning ko‘ngil osmonga chiqdi iborasi ruhiy yengillik, orzularning ro‘yobga chiqishi, ma’naviy ozodlikni ifodalaydi. Bu ibora xalqona ko‘ngli ochildi yoki ko‘ngli tog‘dek kabi birliklarning poetik qayta talqinidir [Vohidov, 1996, 57 b.].

Shuningdek, O‘tkir Hoshimovning taqdir iplarini uzdi iborasi hayotiy ajralish va ruhiy bo‘linishni ramziy tarzda aks ettirib, matnning dramatizmini kuchaytiradi [Hoshimov, 1985, 88 b.].

Muallif uslubini ifodalash. Okkazional frazeologik birliklar muallif tafakkuri va badiiy dunyoqarashining lingvopoetik ifodasidir [Amosova, 1963, p. 91]. Har bir yozuvchi ularni o‘z estetik idealiga muvofiq tarzda shakllantiradi.

O‘zbek adabiyotida bu holat quyidagicha namoyon bo‘ladi:

Cho‘lpon – ruhiy iztirob va ma’naviy sukut orqali psixologik dramatizm yaratadi [Cho‘lpon, 1991, 65 b.];

Abdulla Oripov – vijdon va ozodlik konseptlarini frazeologik o‘zgarishlar orqali falsafiylashtiradi;

Erkin Vohidov – ko‘ngil va ruhiy yuksalish timsollarini milliy lirizm bilan uyg‘unlashtiradi [Vohidov, 1996, 59 b.].

Bu yozuvchilar ijodida okkazional frazeologizmlar individual uslubiy imzo vazifasini bajaradi.

Ingliz adabiyotidagi funksional o‘xshashliklar. Okkazional frazeologizmlar ingliz adabiyotida ham muhim stilistik funksiya bajaradi.

Masalan, E. Hemingvayning the heart sank into silence (“yurak sukunatga cho‘kdi”) ifodasi ruhiy og‘riqni, Ch. Dikensning hope faded into air (“umid havoga singib ketdi”) iborasi umidsizlikni, T. Hardining time stood still (“vaqt to‘xtadi”) iborasi esa dramatik pauza va hissiy zarbani ifodalaydi [Dickens, 1861, p. 112; Hemingway, 1952, p. 77].

Bu misollar o‘zbek va ingliz badiiy tafakkurida frazeologik ijodkorlikning o‘xshash psixologik mexanizmlarini ko‘rsatadi. Har ikki adabiyotda ham okkazional birliklar semantik yangilanish, obrazlilik va poetik musiqiylikni ta’minlaydi [Moon, 1998, p. 145].

Okkazional frazeologik birliklar badiiy nutqda stilistik dinamika manbai hisoblanadi. Ular matnga emotsional intensivlik, semantik ko‘lam va obrazlilik bag‘ishlaydi, muallif uslubini individuallashtiradi hamda o‘quvchi bilan hissiy aloqa o‘rnatadi [Karimov, 2012, 110 b.].

Demak, okkazional frazeologizmlarni lingvopoetik tahlil qilish tilning ijodiy tabiati va badiiy tafakkur mexanizmlarini chuqurroq anglashga xizmat qiladi.

Adabiyotdan tahliliy misollar (takomillashtirilgan variant). Okkazional frazeologik birliklar badiiy matnda estetik ta’sirni kuchaytiruvchi, muallifning individualligini ifodalovchi eng faol stilistik vositalardan biridir. Ular, odatda, inson ruhiyati, hissiy kechinmalar va falsafiy tafakkurni ifodalashda muhim semantik yukni bajaradi [Rahmatullaev, 1978, 84 b.]. Shu bois, okkazional frazeologizmlarni aniq adabiy manbalar asosida tahlil qilish ularning ma’no shakllanish mexanizmlarini ochib beradi.

O‘zbek adabiyotidagi namunalar. O‘zbek adabiyotida A. Oripov, O‘. Hoshimov va E. Vohidov ijodida frazeologik birliklarning ijodiy transformatsiyasi badiiy nutqni boyitish va ruhiy jarayonlarni ifodalashning samarali vositasiga aylangan [Begmatov, 2001, 95 b.].

1. Abdulla Oripov. Shoir ijodida okkazional frazeologizmlar ruhiy yuksalish, orzular sari intilish va axloqiy uyg‘onish g‘oyalarini yoritishda faol qo‘llanadi. Masalan, “Ko‘ngil osmonga chiqdi” iborasi orzularning yuksalishi, ruhiy ozodlik va tafakkurning ilohiylashuvini ifodalaydi [Oripov, 1976, 44 b.]. Bu ifoda xalq tilidagi ko‘ngli ochildi frazeologizmining asosida yaratilgan bo‘lib, osmonga chiqish komponenti orqali ma’no kengaygan va ruhiy yuksalish metaforasiga aylangan.

2. O‘tkir Hoshimov. Yozuvchi asarlarida okkazional frazeologizmlar psixologik dramatizm va taqdir konsepsiyasini ifodalash uchun xizmat qiladi. Masalan, “Taqdir iplarini uzdi” ifodasi insoniy bog‘liqliklarning uzilishi, hayotiy zanjirlarning uzilishi ma’nosini beradi [Hoshimov, 1985, 90 b.]. Bu ibora ip uzildi frazeologizmining kengaytirilgan shakli bo‘lib, taqdir komponentining qo‘shilishi natijasida ifoda falsafiy qatlam kasb etadi.

3. Erkin Vohidov. Shoirning “Vijdon so‘radi, til jim qoldi” iborasi ichki ziddiyat, insoniy vijdon va nutq o‘rtasidagi to‘qnashuvni aks ettiradi [Vohidov, 1996, p. 61]. Bu frazeologik yangilikda vijdon va til obrazlari o‘zaro metaforik bog‘lanib, insonning ichki va tashqi olamidagi ruhiy muvozanatni ifodalovchi poetik sintagma yaratilgan. Shu orqali muallif axloqiy-falsafiy kolliziyani ramziy shaklda ifoda etadi. Mazkur uch ijodkor asarlarida kuzatilgan frazeologik transformatsiyalar o‘zbek tilining semantik moslashuvchanligini va badiiy elastikligini ko‘rsatadi. Ular tildagi tayyor qoliplarni poetik qayta ishlash orqali milliy ruh, estetik tuyg‘u va falsafiy mushohada uyg‘unligini ta’minlaganlar [Karimov, 2012, p. 113].

Ingliz adabiyotidagi o‘xshash hodisalar. Okkazional frazeolo-gizmlarning badiiy matnda qo‘llanishi ingliz adabiyotida ham keng uchraydi. Ular, odatda, ruhiy iztirob, umidsizlik, vaqtning to‘xtashi yoki ichki bo‘shliq kabi motivlarni kuchaytirish uchun ishlatiladi [Moon, 1998, p. 149].

1. Ernest Hemingvey. “The heart sank into silence” (“Yurak sukunatga cho‘kdi”) iborasi his-tuyg‘ularning so‘nishi, ruhiy bo‘shliq va sukutdagi og‘riqni ifodalaydi [Hemingway, 1952, p. 78]. Bu ifoda heart sank (yurak cho‘kdi) frazeologizmining kengaytirilgan shakli bo‘lib, into silence komponenti hissiy fonni chuqurlashtiradi va matnga tragedik pauza tusini beradi.

2. Charles Dikens. Uning “Hope faded into air” (“Umid havoga singib ketdi”) ifodasi umidning yo‘qolishi, insoniy kuchsizlanish holatini ifodalaydi [Dickens, 1861, p. 115]. Bu ibora hope faded frazeologizmini into air komponenti bilan kengaytirib, semantik torayish (yo‘qolish) va metaforik kengayish (havoga singish)ni bir vaqtda yaratadi.

3. Tomas Hardi. Yozuvchining mashhur “Time stood still” (“Vaqt to‘xtadi”) iborasi dramatik pauza, ruhiy zarba yoki ichki to‘xtalish holatini aks ettiradi [Hardy, 1895, p. 132]. Bu frazeologik o‘zgarish vaqtning obyektiv oqimini sub’ektiv his-tuyg‘u bilan uyg‘unlashtirib, o‘quvchida “vaqt muzlagani” haqidagi badiiy illuziyani uyg‘otadi. Shu misollar ingliz adabiyotida okkazional frazeologizmlarning hissiy intensivlik, obrazlilik va poetik musiqiylik yaratishdagi o‘rnini ko‘rsatadi [Smith, 2009, p. 121].

Komparativ tahlil natijalari. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek va ingliz adabiyotlarida okkazional frazeologik birliklar muallif uslubining markaziy unsuri sifatida namoyon bo‘ladi.

O‘zbek adabiyotida ular ko‘proq milliy ruh, axloqiy-psixologik kechinmalar va vijdon motivlari bilan bog‘liq.

Ingliz adabiyotida esa individualizm, ruhiy iztirob, vaqt va xotira timsollarini ifodalashga xizmat qiladi [Karimov, 2012, 116 b.].

Har ikkala madaniyatda ham frazeologik transformatsiyalar konnotativ yangilanish, metaforik kengayish va badiiy ekspressivlikni kuchaytiradi. Bu umumiyliklar frazeologik tizimlarning universal semantik mexanizmlarini ko‘rsatadi va okkazional birliklarni madaniyatlararo poetik tafakkurning umumiy ifoda shakli sifatida talqin etish imkonini beradi [Moon, 1998, p. 150].

Okkazional frazeologik birliklar — til tizimining ijodiy, estetik va kognitiv imkoniyatlarini ochib beruvchi muhim lingvopoetik hodisadir. Ular o‘zbek va ingliz adabiyotlarida muallifning individual uslubini ifodalash, badiiy matnning semantik chuqurligini kengaytirish va o‘quvchida kuchli emotsional ta’sir uyg‘otish vositasi sifatida alohida o‘rin egallaydi. Tadqiqot davomida olib borilgan struktur-semantik va stilistik tahlillar quyidagi asosiy xulosalarni shakllantirish imkonini berdi:

Okkazional frazeologik birliklar — bu tildagi barqaror frazeologizmlarning muallif tomonidan struktur (komponentni almashtirish, qo‘shish, qisqartirish) yoki semantik (ma’no kengayishi, torayishi, metaforik siljish) yo‘l bilan yangilangan individual variantlaridir. Ular kontekst doirasida yangi poetik va semantik ma’no hosil qiladi.

Struktur-semantik transformatsi-yalar tildagi elastiklik va ijodkorlik darajasini namoyon etadi. Ular frazeologizmlarning konnotativ qatlamini boyitadi, yangi ma’no soyalarini yaratadi va til tizimining poetik funksionalligini kengaytiradi.

Stilistik nuqtai nazardan, okkazional frazeologizmlar matnning emotsional-ekspressiv ohangini kuchaytiradi, obrazlilikni ta’minlaydi va muallif tafakkurining poetik yo‘nalishini belgilaydi. Ular matnning ruhiy dinamizmini oshirib, o‘quvchi bilan hissiy aloqani mustahkamlaydi.

O‘zbek adabiyotida (A. Oripov, O‘. Hoshimov, E. Vohidov) okkazional frazeologizmlar asosan milliy ruh, vijdon, axloqiy qadriyatlar va ruhiy uyg‘onish mavzularini ifodalashga xizmat qiladi;

Ingliz adabiyotida (E. Hemingway, Ch. Dickens, T. Hardy) esa ular ruhiy iztirob, vaqt, xotira va hissiy bo‘shliq timsollarini poetik shaklda yoritadi [Moon, 1998; Smith, 2009].

Har ikkala adabiyotda ham okkazional frazeologizmlar madaniyatlararo umumiy poetik mexanizm sifatida namoyon bo‘lib, tilning estetik, kognitiv va assotsiativ imkoniyatlarini ochib beradi. Ular frazeologik tizimni dinamik, kontekstual va hissiy jihatdan yangilab boruvchi ijodiy mexanizm sifatida faoliyat ko‘rsatadi.

Okkazional frazeologik birliklarning struktur-semantik va stilistik xususiyatlarini tahlil etish tildagi badiiy innovatsiyalarni, milliy tafakkur timsollarini va muallif uslubining lingvopoetik tabiatini yoritishda muhim nazariy-amaliy ahamiyatga ega.

Kelgusida bu yo‘nalishda kognitiv-semantik, korpus lingvistikasi va tarjima nazariyasi asosida olib boriladigan tadqiqotlar okkazional frazeologizmlarning madaniyatlararo kommunikatsiyadagi funksional o‘rnini yanada chuqurroq ochib berishi kutiladi.