Bugungi shiddat bilan rivojlanayotgan olamda, barcha sohalarning rivoji kabi, zamonaviy tilshunoslikda ham til birliklarini milliy madaniyat va mentalitet bilan bog‘liq holda o‘rganish muhim ilmiy yo‘nalishlardan biridir. Til insoniyatning tarixiy tajribasi, dunyoqarashi hamda madaniy qadriyatlarini aks ettiruvchi murakkab tizim bo‘lib, unda xalqning ijtimoiy hayoti va tafakkur tarzining izlari mujassam bo‘ladi. Ayniqsa, frazeologik birliklar hamda paremiyalar xalqning uzoq tarixiy rivojlanishi davomida shakllangan tajribasini o‘zida aks ettiruvchi muhim til birliklari hisoblanadi.

O‘zbek tilshunosligida frazeologiya masalalari bir qator olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Jumladan, Sh. Rahmatullayev frazeologik birliklarni tilning barqaror, obrazli va ko‘chma ma’noga ega bo‘lgan birliklari sifatida tavsiflaydi hamda ularning xalq tafakkuri va madaniyati bilan uzviy bog‘liqligini ta’kidlaydi. A. Hojiyev ham frazeologik birliklar tilning boy semantik qatlamini tashkil etishini hamda ular xalqning dunyoqarashi va madaniy tajribasini aks ettirishini qayd etadi [Hojiyev 2002:17].

Frazeologik birliklar va paremiyalarda turli leksik komponentlar uchraydi. Shulardan biri rang nomlari hisoblanadi. Rang nomlari inson tafakkurida muhim kognitiv kategoriya bo‘lib, ular orqali inson atrof-muhitni idrok etadi va baholaydi. Ranglarning semantik talqini ko‘pincha ramziy ma’noga ega bo‘lib, ular xalqning madaniy qarashlari bilan chambarchas bog‘liq.

Nemis va o‘zbek tillarida rang nomlari bilan bog‘liq ko‘plab frazeologik birliklar hamda maqollar mavjud. Bu birliklar xalq mentaliteti va madaniy qadriyatlarini aks ettirish bilan birga, tilning obrazli ifoda imkoniyatlarini ham namoyon etadi. Shu sababli rang nomlari ishtirokidagi frazeologik birliklar va paremiyalarni qiyosiy jihatdan o‘rganish tilshunoslikda muhim ilmiy ahamiyatga ega.

Mazkur maqolada rang nomlari bilan bog‘liq frazeologik birliklar va paremiyalarda milliy-madaniy xususiyatlari aniqlangan hamda ular nemis va o‘zbek tillari materiallari asosida qiyosiy tahlil qilingan.

Rang nomlari til tizimida semantik kategoriya sifatida bundan bir necha ming yillar oldin tadbiq qilingan. Bugungi kunda rang nomlari tilning muhim leksik-semantik guruhlaridan biri bo‘lib, ular insonning vizual idroki bilan chambarchas bog‘liqdir. Ranglar inson tomonidan atrof-muhitni idrok etish jarayonida muhim rol o‘ynaydi va til orqali ularning nomlanishi hamda semantik talqini shakllanadi. Shu sababli rang nomlari nafaqat tabiiy hodisalarni ifodalash vositasi, balki inson tafakkuri va madaniy tajribasining mahsuli sifatida ham qaraladi.

Tilshunos N.Mahmudovning ta’kidlashicha, til birliklari inson tafakkuri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular xalqning dunyoqarashi va madaniy qadriyatlarini aks ettiradi [Mahmudov 2010:45]. Rang nomlari ham ana shunday birliklar sirasiga kiradi. Ular ko‘pincha faqat rangni bildiruvchi leksik birlik sifatida emas, balki ramziy va metaforik ma’nolarga ega semantik birlik sifatida ham namoyon bo‘ladi.

Til tizimida rang nomlarining semantik rivojlanishi ko‘pincha metaforizatsiya jarayoni bilan bog‘liq. Metafora orqali rang nomlari turli abstrakt tushunchalarni ifodalash uchun xizmat qiladi. Masalan, oq rang ko‘pincha poklik, halollik va yaxshilik timsoli sifatida talqin qilinadi. Qora rang esa ko‘pincha qayg‘u, xavf yoki salbiy hodisalarni anglatadi. Shu bilan birga yashil rang ko‘plab madaniyatlarda yangilanish, yoshlik va umid ramzi sifatida talqin qilinadi.

O‘zbek tilshunosligida rang nomlarining semantik xususiyatlari masalasi ham alohida o‘rganilgan. Sh.Rahmatullayevning ta’kidlashicha, til birliklarining obrazliligi ko‘pincha xalqning madaniy qarashlari va turmush tajribasi bilan bog‘liq bo‘ladi [Rahmatullayev 2008:28]. Rang nomlari ham ana shunday obrazli birliklar qatoriga kiradi.

Frazeologik birliklardagi rang komponentining semantik va stilistik xususiyatlari tadqiga ko‘ra, frazeologik birliklar tilning barqaror va obrazli elementlari bo‘lib, ular ko‘pincha ko‘chma ma’noga ega bo‘ladi. Frazeologizmlar xalqning tarixiy tajribasi, madaniy qarashlari va turmush tarziga bog‘liq holda shakllanadi. Shu sababli, ular tilning eng boy va obrazli qatlamini tashkil etadi.

O‘zbek tilshunos olimi B.Yo‘ldoshev frazeologik birliklarni tilning obrazli ifoda vositalari sifatida baholaydi va ularning semantik tuzilishida metaforik ma’no muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi [Yo‘ldoshev 2014:78]. Rang nomlari frazeologik birliklarda aynan mana shu obrazlilikni kuchaytiruvchi muhim komponentlardan biridir.

Nemis tilida rang komponentli frazeologik birliklar keng tarqalgan. Masalan:

• „grünes Licht geben“ – biror ishga ruxsat berish
• „schwarz sehen“ – vaziyatni pessimistik baholash
• „blau sein“ – mast bo‘lish

Bu iboralarda rang nomlari bevosita rangni bildirmaydi, balki metaforik ma’noda qo‘llanadi. Masalan, yashil rang yo‘l ochiqligi yoki ruxsat ramzi sifatida talqin qilinadi.

Rus tilida ham rang komponentli frazeologik birliklar keng qo‘llanadi. Masalan:

• “белая ворона” – boshqalardan ajralib turuvchi odam
• “чёрный день” – qiyin yoki og‘ir davr
• “зелёная молодёжь” – tajribasiz yoshlar

Bu iboralarda rang komponenti insonning ijtimoiy holatini yoki ruhiy ahvolini ifodalash uchun xizmat qiladi.

O‘zbek tilida ham rang komponentli frazeologik birliklar mavjud. Masalan:

• “oq yo‘l” – yaxshi tilak yoki omad
• “qora kun” – qiyin yoki og‘ir kun

Bu iboralar turkiy xalqlarda rang nomlarining ramziy talqini mavjudligini ko‘rsatadi.

Frazeologik birliklarda rang nomlarining qo‘llanilishi ko‘pincha xalqning madaniy qarashlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Rang komponenti iboraning obrazliligini kuchaytiradi va uning semantik ta’sirchanligini oshiradi.

Ushbu maqolada biz qisman rang komponentli frazeologizmlarning qiyosiy tahliliga ham to‘xtalib o‘tamiz.

Turli tillarda rang komponentli frazeologik birliklar mavjud bo‘lsa-da, ularning semantik talqini ayrim jihatlarda o‘xshash yoki farqli bo‘lishi mumkin. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab tillarda rang nomlari umumiy semantik konnotatsiyalarga ega.

Masalan, oq rang ko‘pincha ijobiy ma’noni bildiradi. Nemis tilida „eine weiße Weste haben“ iborasi aybsiz yoki pok insonni bildiradi. Rus tilida ham oq rang ijobiy ma’noda qo‘llanishi mumkin.

Qora rang esa ko‘pincha salbiy ma’noni bildiradi. Nemis tilida „schwarzer Tag“ iborasi omadsiz kunni anglatadi. Rus tilida ham “чёрный день” iborasi og‘ir davrni bildiradi.

Shu bilan birga ayrim ranglar turli madaniyatlarda turlicha talqin qilinishi mumkin. Masalan, yashil rang ba’zi madaniyatlarda yoshlik va yangilanish ramzi sifatida talqin qilinsa, ayrim hollarda tajribasizlikni ham anglatadi.

Bu holat rang nomlarining lingvokulturologik tabiatini ko‘rsatadi. Ya’ni rang nomlari faqat til birliklari emas, balki madaniy tajribaning ham ifodasidir.

Maqol va matallar xalq donishmandligining muhim shakllaridan biri bo‘lib, ular xalqning ijtimoiy tajribasi va madaniy qadriyatlarini aks ettiradi. Rang nomlari paremiyalarda ko‘pincha ramziy ma’noga ega bo‘ladi.

Masalan, turkiy xalqlarda oq rang yaxshilik va poklik timsoli sifatida talqin qilinadi. Shu sababli ko‘plab maqollarda oq rang ijobiy ma’noda ishlatiladi. O‘zbek tilida ham “oq yo‘l tilamoq” iborasi yaxshi tilak ma’nosini bildiradi.

Rus madaniyatida esa qora rang ko‘pincha qayg‘u yoki salbiy hodisalarni anglatadi. Nemis tilida ham qora rang ko‘pincha salbiy konnotatsiyaga ega.

Sh. Rahmatullayevning ta’kidlashicha, maqol va matallar xalq tafakkurining muhim ifodasi bo‘lib, ular milliy madaniyatning asosiy elementlarini o‘zida mujassam etadi [Rahmatullayev 2010:57].

Shu sababli rang nomlari bilan bog‘liq paremiyalarni o‘rganish xalq mentaliteti, madaniy qadriyatlari va tarixiy tajribasini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.

Ushbu maqolaga xulasa beradigan bo‘lsak, mazkur maqolada rang nomlari bilan bog‘liq frazeologik birliklar va paremiyalarning milliy-madaniy xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlandi. Nemis, rus va o‘zbek tillari materiallari asosida olib borilgan qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, rang komponentli frazeologik birliklar hamda paremiyalar tilning muhim semantik qatlamini tashkil etadi va ular xalqning tarixiy tajribasi, madaniy qadriyatlari hamda mentalitetini aks ettiruvchi muhim lingvistik vosita hisoblanadi.

Tadqiqot natijalari rang nomlarining til tizimida faqat rangni bildiruvchi leksik birlik sifatida emas, balki ramziy va metaforik ma’nolarga ega semantik birlik sifatida ham faol qo‘llanishini ko‘rsatdi. Rang nomlari frazeologik birliklarda ko‘pincha obrazlilikni kuchaytiruvchi komponent sifatida namoyon bo‘ladi va insonning ruhiy holati, ijtimoiy munosabatlari hamda turli baholovchi ma’nolarni ifodalash uchun xizmat qiladi.

Qiyosiy tahlil natijasida rang nomlarining semantik talqinida ayrim universal xususiyatlar mavjudligi aniqlanadi. Jumladan, ko‘plab tillarda oq rang poklik, halollik va yaxshilik timsoli sifatida talqin qilinadi, qora rang esa ko‘pincha qayg‘u yoki salbiy hodisalar bilan bog‘lanadi. Shu bilan birga ayrim ranglarning semantik talqini turli xalqlarda milliy madaniyat va tarixiy tajribaga bog‘liq holda farqlanishi ham mumkin.

Frazeologik birliklar va paremiyalarda rang nomlarining qo‘llanishi xalqning dunyoqarashi, madaniy an’analari hamda ijtimoiy tajribasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu sababli rang komponentli frazeologik birliklar va maqollarni o‘rganish til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlashda muhim ilmiy ahamiyatga ega.

Maqolada rang nomlari ishtirokidagi frazeologik birliklar va paremiyalar lingvokulturologik jihatdan muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi. Ularni qiyosiy o‘rganish turli xalqlarning mentaliteti, madaniy qadriyatlari hamda til tizimidagi obrazli ifoda vositalarini chuqurroq anglash imkonini beradi.