Reklamaning tarixi uni insonlar ehtiyoji nuqtai nazaridan kelib chiqqanligini ko‘rsatadi. Shu ehtiyojlar va talablar ta’siri natijasida reklamalar bugungi kunda turli ko‘rinishlarga ega bo‘lib bormoqda.

Ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar bugun hayotimizning har bir sohasida o‘z ifodasini topgan. Shuningdek, mustaqillik ta’siri o‘laroq kishilar shuurida yangicha fikrlash, mushohada yuritish, xulq-atvorida ijobiy sifatlarni shakllanishi kabi jihatlar namoyon bo‘lmoqda. Bu jarayonlar esa ijtimoiy muhit va voqeylikda ro‘y berayotgan reklama matnlarining ta’sir xususiyatlarida o‘z ifodasini topmoqda.

Insoning shaxs maqomiga erishishida, ijtimoiy tarixiy tajribalarni o‘zlashtirishida, ijobiy xulq sifatlarining shakllanishida axborot oqimlarining ta’siri katta ahamiyatga ega. So‘nggi paytlarda axborot-kommunikatsiya imkoniyatlari birmuncha kengayib, uni qabul qiluvchilar auditoriyasi ham ortgan. Ana shunday katta auditoriyani jalb qila olish ta’sir kuchiga ega bo‘lgan ijtimoiy hodisalardan biri reklmadir. Reklama matnlarini – ijtimoiy til jihatdan tahlil qilishda aynan uning leksik-semantik xususiyatlariga e’tibor berish lozim bo‘ladi.

“Vikpedia” elektron manbasida yozilishicha, reklama – xohlagan shakl va xohlagan usulda tarqatiladigan, odamlarning e’tiborini qaratishga yo‘naltirilgan, omma qiziqishlarini shakllantiruvchi, shu bilan birga, bozorda e’lon qilinayotgan obyekt obro‘sini saqlovchi axborot [1]. Uning ta’sirida iste’molchida mahsulot va xizmatlarga ehtiyoj yuqori bo‘lmasa-da, qiziqish paydo bo‘ladi va aksariyat hollarda mahsulotni xarid qiladi. Shu sababli bugungi ijtimoiy hayotda reklamaning bir qancha ijobiy xususiyatlari bilan birgalikda salbiy tomonlariga ham to‘xtalmay iloj yo‘q. Ayniqsa, bugun televizor qarshisida kunning asosiy qismini o‘tkazayotgan maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar reklamani qanday qabul qilayotganini o‘rganish juda katta ahamiyatga ega.

Hozirgi kunda ro‘y berayotgan rivojlanish, xususan, axborot sohasidagi o‘zgarishlar, shuningdek, reklama ham bolalar ongiga, fikrlashiga ta’sir o‘tkazmoqda. Boshqacha aytganda, ularning xohish-istaklari shakllantirilayapti, boshqarilayapti. Buguning dolzarb mavzularidan biri bo‘lgan mazkur masala yuzasidan bir nechta tadqiqotlar o‘tkazilib, fikr-mulohazalar bildirilmoqda.

Masalan, psyfactor.org  saytida reklamaning bolalar psixologiyasiga ta’siri to‘g’risida e’lon qilingan maqola ham shular jumlasidandir. Unda aytilishicha, juda ko‘p mutaxassislar avvaliga reklama yoki biror axborotni uzatishda qabul qiluvchi auditoriyaning asosiy qismini 45-50 yoshda deb hisoblashgan [2;4]. Lekin keyinchalik aniqlanishicha, vaziyat mutlaqo boshqacha ekan. Boisi, katta yoshlarning diqqatini ba’zi dorilar reklamasi va o‘ziga xos axborotlar torta oladi, boshqa mahsulotlar reklamasiga ular befarq qarashadi. Yoshlardan tashkil topgan auditoriya qatlami esa o‘ziga informatsiyani tez va oson qabul qiladi. Bundan tashqari, ular yangicha odat va yashash tarzini tezda o‘zlashtiradi. O‘z navbatida, bu reklamaning samarasini, natijasini tezroq yuzaga chiqaradi. Chunki reklama tezkorlik, yorqinlik va xushchaqchaqlik kabi xususiyatlar bilan axborot berish usuli hisoblanadi.

Ma’lumki, inson axborotni ikki xil tarzda, ya’ni ong va ong osti orqali qabul qiladi. Ongli tarzda axborot olgan kishi to‘g’rini yolg’ondan ajrata oladi. Bolalarda esa bunday holat yo‘q. Ular reklamadagi axborotni tanqidiy qayta ishlab, o‘zlashtirish qobiliyatiga ega emas. Demak, bolalarlar axboriy jihatdan o‘zlarini himoya qila olmaydilar. Yoshi katta bo‘lgandan keyin esa hayotiy tajriba va mantiqiy tafakkurning rivojlanishi natijasida axborotlarni tanqidiy tahlil qilish ko‘nikmasi shakllanadi.

Ayni kunda yoshlikda to‘plangan axborot individining ijtimoiylashuvi juda katta ahamiyatga egaligi tez-tez tadqiqot natijalarida ko‘zga tashlanmoqda. Hatto yoshlikdagi kichkina taassurot, ta’sir ham kelajakda uning shakllanishida asosiy o‘rin tutadi. Shuning uchun ham reklama beruvchilarning axborotlari aks-sadosiz qolmayapti.

Masalan, Nataliya Titovaning “Fast-fud  mahsulotlarining bolalarga ta’siri” [3;24-25] nomli maqolasida aytilishicha,  tezkor, bir zumda tayyorlanadigan ovqat ishlab chiqaruvchi kompaniyalar kichkintoylarni o‘z mahsulotiga jalb qilishda reklamadan samarali foydalangan. Ular logotiplarini o‘yinchoq qutilarda, bolalar kitobi muqovalarida, video o‘yin va istirohat bog’larida joylashtiradi. Bu esa mahsulotning ommalashishiga sabab bo‘ldi deyishga haqlimiz.

Hozirgi ijtimoiy hayotda ishlab chiqarish korxonalari o‘z mahsulotini turli ko‘rgazmali vositalar yordamida matbuot, televideniye, radio orqali targ’ib qilishi kuchaymoqda. Reklama nafaqat mahsulotni targ’ib qiluvchi vosita, balki ishlab chiqarishdagi muayyan yutuqlarni namoyish etuvchi,  aholiga ma’lum ma’noda axborot yetkazuvchi, insoning ruhiy-intellektual holatiga tez ta’sir etuvchi, til imkoniyatlarini o‘zida aks ettiruvchi tezkor omil hisoblanadi.

            Shuni alohida ta’kidlab o‘tish kerakki, reklamani anglash barobarida turli tasavvurlar, bilimlar va hulq ko‘nikmalari shakllanadi. Reklama ta’sir etish xususiyatiga ko‘ra kattalarga kognitiv – ongli tarzda, bolalarga esa affektiv – hissiy ta’sir etadi [4;23-24].

            “Psixolingvistikada reklama tili – bu bir shaxsning ikkinchi bir shaxs ruhiyatiga o‘z so‘zlari bilan ta’sir etib, mahsulot sifatiga ishontira oladigan til” [5;80].

            Demak, xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, reklamada asosiy jihatlardan biri psixologiya va lingvistika. Psixologiya xaridor ruhiyatini o‘rgansa, tilshunoslik o‘sha  shaxsga ta’sir etadigan so‘zlarni va matn, chiroyli nutq ustida bosh qotiradi.

Reklama beruvchilar tomonidan yosh bolalar ma'lumotni yaxshiroq, umrbod eslab qoladigan darajada o‘zlashtiradilar, deb ishonadilar. Bolalarga yo‘naltirilgan reklamalar - yorqin, kulgili rasmlar, kulgili personajlar, multfilmli tarzda yaratiladi. Reklama bolalarga qanday ta'sir qiladi? Va reklama har doim salbiy bo‘ladimi? Har bir reklamada bola nimani ko‘radi? Masalan – “Siz eng yangi markali telefonni xarid qilib baxtli bo‘lishingiz mumkin”, “Siz kuniga qatiq ichib, sog‘lom bo‘lishingiz mumkin”, “Dezodorant yoki atir vositalaridan foydalanib, siz chiroyli bo‘lishingiz mumkin”, “Odamlar ish uchun qahva ichish va shokolad, tushlik uchun - tezkor sho‘rva”, “Ko‘chada ovqatlanishni xohlardim - shunchaki shokolad”, “Barini sotib oling, chanqaganingizda - sodali suv yaqin”, “Kechqurun odamlar kraker bilan pivo ichishadi. Va eng muhimi, agar hayotning barcha quvonchlari uchun pul etarli bo‘lmasa, unda bankdagi yaxshi bir xola ularni kreditga beradi”. Bu reklamalardan ma'lum bo‘lishicha, hayotda hamma narsa oson kechadi! Ammo bu hammasi emas. “Tijorat ishlari ota-onalarning farzandlarini tarbiyalashga intilayotgan sog‘lom turmush tarzini buzadi” [6;13]. Axir, asosan, yarim tayyor mahsulotlar reklama qilinadi, ular ochlik hissi bilan ovqatlanishga chaqirishadi. Bunday qoniqarli va yuqori kaloriyali yarimtayyor mahsulotlar natijasida ovqatning umumiy soni ko‘payadi va bu oshqozonning ishiga ta'sir qiladi va ortiqcha vaznga olib keladi. Reklama qilinadigan ko‘plab mahsulotlar odatda yosh bolalar uchun: chiplar, krakerlar, soda, saqichlar va boshqalar, chunki ular tarkibida zararli moddalar va qo‘shimchalar mavjud (ishlab chiqaruvchilar bu haqda nima yozishini o‘qing). Ammo kraker yoki saqichni chaynash "zo‘r" bo‘lgani uchun, bolalar ota-onalaridan sotib olishlarini so‘rashadi, ba'zan esa ota-onalar rad etishga qodir emaslar. Agar ota-onalar qarshilik ko‘rsatsa, ular darhol "yomon" bo‘lib qoladilar, chunki "yaxshi" reklama uchun ona bolasi uchun reklama qilingan shokoladni sotib oladi. Reklama tufayli bizning bolalarimiz "kattalar" masalalarida bizning davrimizdagiga qaraganda ko‘proq ma'lumotga ega bo‘lmoqdalar va bu har doim ham yaxshi emas. Bolalarga reklamaning faqat salbiy ta’sir tomonlari bor deb aytolmaymiz, chunki uning bir qancha ijobiy tomonlarini ham ta'kidlab o‘tish zarur: - Ba'zan reklama jarayonida taniqli insonlar, san'atkorlar, bolalar kabi, bolalarga o‘xshab ko‘rinadigan sportchilarning suratlari qo‘llaniladi. Bu esa bog‘cha yoshidagi bolalarda kelajakka ishonch tuyg‘usini shakllantirishi mumkin yoki hayotda yaxshi narsalarni o‘rgatadigan ijobiy misolning bir turi deyishimiz ham mumkin. Shu bilan bir qatorda reklama yangi mahsulotlarni kuzatishda yordam beradi. Reklama orqali bolalar juda ko‘p yangi narsalarni bilib olishadi: kuniga 2 marta tishlarini yuvish va tish shifokoriga muntazam ravishda tashrif buyurish kerakligini, oyoq kiyimlari uzoq vaqt turishi uchun maxsus poyabzal yog‘i bilan davolash kerakligini, fermentlangan sut mahsulotlarini iste'mol qilish va hokazo. Afsuski, bunday misollar juda kam. Shuning uchun, biz ko‘rib turganimizdek, bolalarga reklama ta'sirining ijobiy holatlardan ko‘ra ko‘proq salbiy ta'siri bor va shuning uchun bolalar tomonidan reklamani ko‘rishni nazorat qilish muhimdir.  

            Televideniye va radio orqali kitoblar va bolalar gazetalarining reklamasini yo‘lga qo‘yish kerak, shu bilan birga san’at va madaniyat, musiqa bilan kitobni bog‘lagan holatda ko‘rsatuvlar tayyorlash, jonli efirda yozuvchi va shoirlar bilan uchrashuvlar tashkil qilish, unda ijodkor bolalarning qatnashishi va bunday ko‘rsatuvlarni katta bolalar bilan birgalikda tomosha qilishlari ham bola tarbiyasiga ijobiy ta’sir qiladi. Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, maktabgacha yoshdagi bolalarda taqlid qilish xususiyati boshqa xususiyatlarga qaraganda ancha kuchli rivojlangan bo‘ladi va ular bu davrda kattalarning e’tibori va yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishlariga ehtiyoj sezadilar. Shu sababdan ota-onalar va bolaning atrofidagi kattalar o‘zlarini ularga yaxshi namuna qilib ko‘rsatishlari va ularga hayotni teranroq anglashlari uchun kitob o‘qishning va uni eng yaqin do‘st deb bilishning zarurligini tushuntirishlari va o‘rgatishlari kerak. Yaxshi kitoblar bolalarning ma’naviyatini shakllantirish, ularga milliy mentalitetimizga mos tarbiya berishda eng katta ahamiyatga ega vositadir. Zero, sog‘lom bolani voyaga yetkazish nafaqat moddiy ta’minotga, balki ma’naviy ozuqaning boyligiga va mukammalligiga bog‘liqdir. Har tomonlama sog‘lom va barkamol avlod esa millatning orzusi, faxri va iftixori, jahon maydonidagi aksidir. Zero, yurtboshimiz har doimo o‘z nutqlarida ta’kidlaganidek: “Vatanimizning kelajagi, xalqimizning ertangi kuni, mamlakatimizning jahon hamjamiyatidagi obro‘-e’tibori, avvalambor, farzandlarimizning unib-o‘sib, ulg‘ayib, qanday inson bo‘lib hayotga kirib borishlariga bog‘liqdir.