Lisoniy semantika til olamidan inson shaxsiy dunyosiga yo‘l ochib beradi. Lisoniy semantika olam ob’yektlari haqida madaniy qarashlarni yoritib, inson va jamiyatga xos lisoniy xususiyatlarni ochib beradi [Kubryakova 2004: 96]. Tilning ijtimoiy va insoniy tabiati shundan iboratki, uning mavjudligi barcha madaniy borliq uchun sharoit yaratadi [Shpet 2003: 40]. Yu.D. Apresyan tilda aks etilgan quyidagi tushunchalarni ajratadi: idrok, fiziologik holat, jismoniy harakat, fikrlash, his-tuyg‘ular va nutq [Apresyan 1995: 355-363]. Modomiki “etnos – madaniyat – til” triadasiga kiradigan hodisalarning nisbati ko‘p qirrali bo‘lib, ifodalanayotgan munosabatlarning o‘zaro bog‘liqligi bilan tavsiflanar ekan, izlanishlar bir necha yo‘nalishlarda olib borilishi kerak. Eng avvalo, tadqiqot muayyan jamiyat uchun xos bo‘lgan nutqiy aktlarning turlari va shakllari tuzilishiga yo‘naltirilgan bo‘lishi, so‘ngra ularning tabiati va vazifalarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lishi zarur [Safarov 2018: 147].
Ba’zan badiiy personajlar nutqida bitta fransuzcha so‘z chuqur ma’noni anglatadi:
- Ничего, все то же; я только пришел поговорить с тобой, Катишь, о деле, - проговорил князь, устало садясь в кресло, с которого она встала. – Как ты нагрела, однако, - сказал он, - ну, садись сюда, causons [Толстой «Война и мир», т.1: 66-67]. Mazkur so‘zning tarjimasi: “gaplashamiz”.
Boshqa misol keltiramiz:
Анна Михайловна дотронулась до руки Пьера и сказала ему: «Venez». Пьер вместе с нею подошел к кровати, на которой, в праздничной позе, видимо имевшей отношение к только что совершенному таинству, был положен больной [Толстой «Война и мир», т.1: 76]. Mazkur fransuzcha so‘z “keling” ma’nosini ifodalaydi.
Rus badiiy matnlarida personajlarning nutqida qo‘shma gaplar ham uchraydi:
- Ma bonne amie, je crains que le fruschtique (comme dit Фока повар) de ce matin ne m’aie pas fait du mal.
- А что с тобой, моя душа? Ты бледна. Ах, ты очень бледна, - испуганно сказала княжна Марья, своими тяжелыми мягкими шагами подбегая к невестке [Толстой «Война и мир», т.2: 27]. Kontekstdagi fransuzcha gap “aziz do‘stim, umid qilamanki, hozirgi frishtikdan (unga oshpaz Foka shunday nom bergan) mazam qochmaydi” ma’nosini ifodalaydi. Mazkur fransuzcha gap rus tilida ochiq aytib bo‘lmaydigan ma’lumotni yetkazadi.
Rus yozuvchilarning badiiy asarlarida turli shakldagi fransuzcha gaplar ishlatilgan, buyruq gaplar ham bundan mustasno emas:
И в самом деле, - подхватила княжна Марья, - может быть, точно. Я пойду. Courage, mon ange! – Она поцеловала Лизу и хотела выйти из комнаты [Толстой «Война и мир», т.2: 28]. Mazkur buyruq gap o‘zbekchaga “qo‘rqma, farishtam” deb tarjima qilinadi.
So‘roq gap shakliga misol keltiramiz:
Connaissez vous le proverbe? «Ерема, Ерема, сидел бы ты дома, точил бы свои веретёна» - сказал Шиншин, морщась и улыбаясь [Толстой «Война и мир», т.1: 59]. Bu yerda “Siz ... maqolni bilasizmi?” degan savol berilgan.
Keyingi kontekstda fransuzcha gap inkor shaklida qo‘llaniladi:
- Это ваша ваша protégée, ваша милая Анна Михайловна, которую я не желала бы иметь горничной, эту мерзкую, гадкую женщину.
- Ne perdons point de temps.
- Ах, не говорите! [Толстой «Война и мир», т.1: 70]
Inkor gapning ma’nosi: “Vaqtni yo‘qotmaylik”.
Ruscha romanlarda badiiy personajlar nutqida fransuzcha undovlar tez-tez ishlatilgan. Ular personajlarning emotsional holatini tasvirlab beradi:
- Oh! Mon dieu! Mon dieu! – слышала она сзади себя. Потирая полные небольшие белые руки, ей навстречу, с значительно-спокойным лицом, уже ушла акушерка [Толстой «Война и мир», т.2: 28]. Mazkur undovning tarjimasi – Voy, Xudoim! Xudoim!
Boshqa misol keltiramiz:
- Hy, voyons, успокойся; я знаю твое прекрасное сердце.
- Нет, у меня злое сердце.
- Я знаю твое сердце, - повторил князь, - ценю твою дружбу и желал бы, чтобы ты была обо мне того же мнения [Толстой «Война и мир», т.1: 70]. Mazkur dialogda fransuzcha so‘z undov vazifasini bajaryapti.
Rus romanlarda fransuz tilida ifodalangan murakkab sintaksik qurilmalar ham uchraydi:
- Il n’y a rien qui restaure, comme une tasse de cet excellent thé russe après une nuit blanche, - говорил Лоррен с выражением сдержанной оживленности, отхлебывая из тонкой, без ручки, китайской чашки, стоя в маленькой круглой гостиной перед столом, на котором стоял чайный прибор и холодный ужин [Толстой «Война и мир», т.1: 77-78]. Belgilangan gapda rus choyi va uning uyqusiz tundan so‘ng jismoniy tiklash xususiyatlari bayon etilgan.
Badiiy matn tarjimasi turli janrlarga oid matnlarni o‘z ichiga olganligi sababli o‘ziga xos murakkab tarjima jarayoni hisoblanadi. Bundan tashqari, badiiy matnlarda turli stilistik vositalar faol qo‘llanilib, tarjimada bir qator qiyinchiliklarni tug‘diradi. Ana shunday stilistik usullarini tarjima qilish strategiyalari borasida ma’lum bilimlarga ega bo‘lish tarjimon uchun ahamiyatlidir [Yo‘ldoshev 2021: 159].
“Predlog va olmosh” birikmasining asliyat va tarjima matnlardagi ma’nosini tahlil qilamiz:
Да, но entre nous, - сказала княгиня, - это предлог, он приехал, собственно, к графу Кириллу Владимировичу, узнав, что он так плох [Толстой «Война и мир», т.1: 35]. Entre nous birikmasi “bizning o‘rtamizda” degan ma’noni ifodalaydi, ammo tarjima matnida u boshqacha berilgan:
Hа, entre nous, - dedi knyaginya, - bu bir bahona, aslida, Kirill Vladimirovichning o‘salligini eshitib kelgan [Tolstoy “Urush va tinchlik”, I, II kitoblar: 61]. Sahifa ostida: “Azizim, har narsaning o‘z vaqti bor” tarjimasi keltirilgan, ammo bu tarjima keyingi fransuzcha gapga to‘g‘ri keladi:
Ma chère, il y a un temps pour tout, - сказала графиня, притворяясь строгою. – Ты ее всё больше балуешь, Elie, - прибавила она мужу [Толстой «Война и мир», т.1: 36]. Parchada to‘liq fransuzcha gap qo‘llanilgan. “Il y a” konstruksiyasi “bor” degan ma’noni ifodalaydi. Gapning boshida turgan “ma chère” birikmasi murojaat uchun qo‘llanilgan.
Tarjimasi adekvat emas:
Bu gap shu yerda qolsin-ku, - dedi-da, eriga murojaat qildi: - Sen uni erkalataverma [Tolstoy “Urush va tinchlik”, I,II kitoblar: 62]. “Azizim, har narsaning o‘z vaqti bor” – to‘g‘ri tarjima.
Keyingi misolda fransuz iborasi qarindoshlik termini bilan birgalikda qo‘llanilgan:
Как секреты-то этой всей молодежи шиты белыми нитками! – сказала Анна Михайловна, указывая на выходящего Николая. – Cousinage dangereux voisinage, - прибавила она [Толстой «Война и мир», т.1: 39].
O‘zbekcha tarjimasi:
Bu yoshlarning sirlari muncha ham yuzada bo‘lmasa, - deb qo‘ydi. – Tog‘avachcha-yu, ammavachchalar hushyor bo‘lishi kerak, - dedi keyin [Tolstoy “Urush va tinchlik”, I, II kitoblar: 67]. “Cousinage” so‘zi qarindoshlikning ikkinchi darajasini anglatadi, ya’ni xolavachcha, ammavachcha, tog‘avachcha va amakivachcha. Tarjima matnida faqat ikkitasiga murojaat qilingan.
Keyingi kontekstda “à la lettre” fransuz ravishi so‘zlovchi ba’zan pulsiz qolganligini tasvirlayapti:
У меня нет, можешь себе представить, à la lettre нет гривенника денег, и я не знаю, на что обмундировать Бориса. – Она вынула платок и заплакала [Толстой «Война и мир», т.1: 44].
Tarjima to‘g‘ri bajarilgan:
Bilasanmi, ba’zan bir tiyinsiz qolaman, Borisga qanday ust-bosh qilib berishni bilmayman, - dedi-da, knyaginya ro‘molchasini olib yig‘ladi [Tolstoy “Urush va tinchlik”, I, II kitoblar: 76].
Badiiy asarlarda uchraydigan fransuzcha murojaatlarning aksariyati “egalik olmoshi (yoki sifat) + ot” modeli asosida yaratilgan:
Бог знает, chère amie! Эти богачи и вельможи такие эгоисты [Толстой «Война и мир», т.1: 44].
Tarjimada mazkur birikma bir so‘z bilan ifodalangan, chunki fransuz tili analitik, o‘zbek tili esa sintetik tildir:
Xudo biladi, do‘stim! Bu boylar, to‘ralar shunaqa ham xudbinki [Tolstoy “Urush va tinchlik”, I, II kitoblar: 76].
Keyingi misolda deyarli butun parcha fransuz tilida ifodalangan:
- Знаю, знаю, - сказал князь Василий своим монотонным голосом. – Je n’ai jamais pu concevoir, comment Nathalie s’est décidée à épouser cet ours mal léché! Un personnage complètement stupide et ridicule. Et joueur a ce qu’on dit [Толстой «Война и мир», т.1: 47].
Tarjimasini solishtiramiz:
Bilaman, bilaman, - dedi knyaz Vasiliy, bir qiyomdagi tovushi bilan. – Men hech tushuna olmadim: Natalya qandoq qilib shu iflos ayiqqa tegdi ekan? Mutlaqo fahmu farosati yo‘q, g‘alati bir odam. Buning ustiga qimorboz ham deyishadi [Tolstoy “Urush va tinchlik”, I, II kitoblar: 80]. Fransuz tilida bayon etilgan personaj va uning turmush tarzi haqidagi tavsif nihoyatda salbiy bahoga ega bo‘lishi ma’lum.
Keyingi kontekstdagi fransuzcha gap qo‘shma gap strukturasiga ega bo‘lib, kinoya asosida shakllangan:
- Напротив, - сказал князь, видимо сделавшийся не в духе. – Je serais très content si vous me débarrassez de ce jeune homme… Сидит тут. Граф ни разу не спросил про него [Толстой «Война и мир», т.1: 48].
Tarjimon mazkur gapning strukturasini o‘zgartirgan bo‘lsa-da, uni mahorat bilan tarjima qilgan:
Aksincha – agar siz u yigitni ko‘zimdan nari qilsangiz, juda xursand bo‘lar edim – dedi, – shu yerda o‘tirgani o‘tirgan. Graf uni biron marta ham yo‘qlamadi [Tolstoy “Urush va tinchlik”, I, II kitoblar: 80]. Struktura o‘zgartirilmagan bo‘lsa: “men juda xursand bo‘lar edim, agar siz u yigitni ko‘zimdan nari qilsangiz” bo‘lardi.
Navbatdagi parchada fransuz tilida aytilgan siyosiy fikrlar turli gaplar shaklida faollashadi: buyruq inkor gap, so‘roq gap va deklarativ gap:
- Ne me tourmentez pas. Eh bien, qu’a-t-on décidé par rapport à la Dépêche de Novosilzoff? Vous savez tout.
- Как вам сказать? – сказал князь холодным, скучающим тоном. – Qu’a-t-on décidé? On a décidé que Bonaparte a brûlé ses vaisseaux, et je crois que nous sommes en train de brûler les nôtres [Толстой «Война и мир», т.1: 4].
Tarjimon yuqoridagi kontekstdagi barcha gap shakllarini saqlab qolib, uni adekvat tarjima qilgan:
Meni qiynamang. Xo‘sh, Novosilsovning maktubi haqida nima qarorga kelishdi? Siz xamma voqeadan xabardorsiz.
Nima desam ekan? – dedi knyaz beparvo, zerikkan ohangda. Nima qarorga kelishar edi? Bonapart o‘z kemalariga o‘t qo‘yibdi, biz ham o‘z kemalarimizga o‘t qo‘yishga tayyorga o‘xshab qoldik, degan qarorga kelishdi [Tolstoy “Urush va tinchlik”, I, II kitoblar: 6].
Rus dvoryanlari odatda siyosat haqidagi mulohazalarni fransuz tilida bayon etar edi. O‘sha davrlarda yozilgan rus badiiy asarlar buni isbotlaydi:
Пруссия уже объявила, что Бонапарте непобедим и что вся Европа ничего не может против него… И я не верю ни в одном слове ни Гарденбергу, ни Гаугвицу. Cette fameuse neutralitée prussienne, ce n’ est qu’ un pièe. Я верю в одного бога и в высокую судьбу нашего милого императора. Он спасет Европу!.. – Она вдруг остановилась с улыбкой на смешки над своею горячностью [Толстой «Война и мир», т.1: 5]. Fransuzcha gapda Prussiya neytralitetiga oid salbiy baho bayon etilgan. Mazkur kontekst mahorat bilan tarjima qilingan:
Prussiya allaqachon Bonapartga yengilmas, unga qarshi Yevropaning qo‘lidan hech narsa kelmaydi, deb e’lon qildi... Men na Gardenbergning va na Gaugvisning bironta so‘ziga ishonmayman. – Prussiyaning bunday mash’um betarafligi – faqat bir tuzoq, xolos. Men faqat tangriga va marhamatli imperatorimizning toleiga ishonaman xolos. Imperatorimiz Yevropani qutqazajak... – dedi-da, u bunchalik qizishib ketganiga o‘zining ham kulgisi qistab birdan to‘xtab qoldi [Tolstoy “Urush va tinchlik”, I, II kitoblar: 7].
Keyingi matnda tavsiflar fransuz tilida bayon etilgan:
Сейчас. A propos, - прибавила она, опять успокаиваясь, - нынче у меня два очень интересные человека, le vicomte de Mortemart, il est alié aux Mortmorency par les Rohans, одна из лучших фамилий Франции. Это один из хороших эмигрантов, из настоящих. И потом l’abbé Morio; вы знаете этот глубокий ум? Он был принят государем. Вы знаете? [Толстой «Война и мир», т.1: 5].
Fransuz tilida yozilgan so‘zlar va jumlalar ketma-ketlik uslubida berilmagan: avval kirish so‘zi ishlatilgan, keyin esa, ikkita personaj haqidagi ma’lumotlar. Tarjimada ham xuddi shu strukturaviy va semantik xususiyatlar katta mahorat bilan taqdim etilgan:
Hozir. Ha, aytganday, - qo‘shimcha qildi Anna Pavlovna yana o‘zini bosib olib, - bugun menikiga ikkita antiqa odam keladi: vikont Mortemar Roganov tomonidan Monmoransiga qarindosh bo‘ladi. Fransiyaning eng yaxshi aslzodalaridan, eng yaxshi muhojirlaridan bo‘ladi. Undan so‘ng, abbat Morio, siz bu dono odamni taniysizmi? Shahanshohimiz uni qabul qilganlar. Xabaringiz bormi? [Tolstoy “Urush va tinchlik”, I, II kitoblar: 8]. Fransuzcha jumlalarda yadro so‘zlar “vikont” va “abbat” so‘zlaridir. Balki, rus jamiyatda bunday lavozim va unvon mavjud emasligi uchun, yozuvchi Lev Tolstoy ularni fransuz tilida ishlatgandir.
Navbatdagi matnda fransuz birliklari so‘z birikmasi shaklida taqdim etilgan. Ular kuchli semantik-stilistik ma’noga ega:
А! Я очень рад буду, - сказал князь. – Скажите, - прибавил он, как будто только что вспомнив что-то и особенно-небрежно, тогда как то, о чём он спрашивал, было главной целью его посещения, - правда, что l’impératrice-mère желает назначения барона Функе первым секретарём в Вену? C’est un pauvre sire, ce baron, à ce qu’il parait. – Князь Василий желал определить сына на это место, которое через императрицу Марию Феодоровну старались доставить барону [Толстой «Война и мир», т.1: 5].
Tarjimon mazkur birikmalarning semantik-stilistik ma’nosini maksimal darajada saqlab qolgan: l’impératrice-mère – beva malika; C’est un pauvre sire, ce baron, à ce qu’il parait – bu baron nazarimda yaramas bir mahluq [Tolstoy “Urush va tinchlik”, I, II kitoblar: 8].
Fransuzcha bayon etilgan biror personaj haqidagi qisqacha ma’lumot odatda “ot + sifat” modeli asosida shakllanadi:
Приехала и известная, как la femme la plus séduisante de Pétérsbourg молодая маленькая княгина Болконская, прошлую зиму вышедшая замуж и теперь не выезжавшая в большой свет по причине своей беременности, но ездившая еще на небольшие вечера [Толстой «Война и мир», т.1: 8].
O‘zbek tili tizimi qoidalariga oid tarjimada mazkur tavsif “sifat + ot” modeli bo‘yicha taqdim etiladi: la femme la plus séduisante de Pétérsbourg – Peterburgdagi eng dilbar ayollardan hisoblangan [Tolstoy “Urush va tinchlik”, I, II kitoblar: 12].
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Апресян Ю.Д. Лексическая семантика. Избранные труды, том 1. – 2-е изд. испр. и доп. – М.: Школа “Языки русской культуры”, Издательская фирма “Восточная литература” РАН, 1995. – 472 с.
2. Кубрякова Е.С. Язык и знание. На пути получения знаний о языке: части речи с когнитивной точки зрения. Роль языка в познании мира. – Москва: Языки славянской культуры, 2004. – 560 с.
3. Сафаров Ш.С. Лингвистика дискурса. – Челябинск: Челябинский государственный институт культуры, 2018. – 315 с.
4. Толстой Л.Н. Война и мир. Том первый. – Москва: Просвещение, 1987. – 288 с.
5. Шпет Г.Г. Внутренняя форма слова / Этюды и вариации на темы Гумбольдта. – Москва: URSS, 2003. – 216 с.
6. Tolstoy Lev. Urush va tinchlik. Birinchi va ikkinchi kitoblar (Abdulla Qahhor va Kibriyo Qahhorova tarjimasi). – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2016. – 976 b.
Халмурадова З. Структурные и семантические особенности французской лексики, использованной в русских художественных произведениях. В настоящей статье глубоко исследуются структурные и семантические особенности французской лексики, использованной в русских художественных произведениях. К такой лексике относятся слова, выражения и даже предложения. В статье рассматриваются отрывки из оригинальных текстов и их узбекских перевод.
Khalmuradova Z. Structural and semantic peculiarities of the French lexics used in Russian literary works. The present article demonstrates a deep analysis of structural and semantic features of the French lexics used in Russian literary works. Such lexics contains words, expressions and even sentences. The extracts from original texts are compared with their Uzbek translation version.