Сўзлар маъносидаги ўзгаришларни таъминловчи омиллар ва қонуниятларни аниқлаш мушкул масала, чунки семантик силжишлар ҳар бир сўз ва семантик гуруҳ таркибида ўзига хос равишда содир бўлади.

Сўз маъноси тараққиёт босқичлари ва асосий йўналиши ҳақида ҳануз ягона бир хулосага эришилган эмас. Ҳатто семантик тараққиёт босқичларини атовчи маъно кенгайиши, торайиши, кўчиши каби тушунчалар талқинида ҳам якдиллик кузатилмайди.

Айтиш жоизки, лексик бирликларнинг алоҳида маъно бўлаклари бир хил мақомга эга эмас. Контекст билан боғлиқ бўлмаган “номинатив маъно”ни контекст билан боғлиқ ҳолда юзага келадиган “номинатив ҳосила маъно”дан фарқлаш лозим. Асосий номинатив маъно полисемантик сўз мазмуний структурасининг лексик–семантик марказини ташкил қилади. Кўпчилик луғавий бирликлар семантик ривож босқичларида ушбу асосий номинатив маъно базасида янги, қўшимча маъноларга эга бўлиб боради. Қизиғи, мазкур ҳосила маъно маълум сабабларга кўра янги эркин, контекстдан ҳоли асосий маъно мақомини олиши кузатилади.

Сўз хусусий маъносининг ривожи – янги ҳосила маъно ҳосил бўлиши жараёнидир. Янги маъно асосий маъно замирида юзага келади. Сўзнинг маъно структураси турғун эмас, у доимо ўзгариб, кенгайиб ёки торайиб туради. Маъно структурасининг кенгайиши унинг янги маъно бўлакларини ифодалаш имкониятининг амалга ошиши натижасидир. Бунда ҳосила маъно мавҳум, конкрет ёки махсус кўринишга эга бўлиши мумкин.

Воқеликдаги бирон бир предмет ёки ҳодисанинг йўқолиши уни атовчи сўзнинг ишлатилмаслиги ёки маъноси торайишига олиб келади. Шу аснода, анъанавий равишда сўз семантик тараққиётида “маъно торайиши” деб тавсифланиб келинаётган жараённи маъно структурасининг торайиши сифатида талқин қилиш маъқул кўринади. Ушбу жараёнда айрим эскирган, архаик маънолар истеъмолдан чиқади. 

Кенгайиш ва торайиш тушунчаларини сўзнинг алоҳида, хусусий маъно бўлагига нисбатан қўллаш қийин масала. Жумладан, aid сўзининг ўрта инглиз даврида маъноси торайганлигини эътироф этадиган бўлсак, унда ушбу сўз туб маъносини (“ёрдам”) йўқотганлигини қайд этган бўламиз. Ушбу ҳолатда сўз семантик структурасида бир пайтнинг ўзида иккита мустақил семасиологик жараён кечади: а) янги ҳосила номинатив маъно пайдо бўлади, яъни aid сўзи туб ва ҳосила маъноларда қўлланилади; б) янги номинатив маънонинг юзага келиши натижасида aid сўзининг маъно структураси кенгаяди.

Тил тизимининг тараққиёти жараёнида семантик жиҳатдан ўзаро боғлиқ луғавий гуруҳлар шаклланади. У ёки бу гуруҳга кирувчи бирон бир сўз маъносида кечаётган ўзгаришлар, ушбу гуруҳдаги бошқа сўзларнинг семантик тараққиёти билан боғлиқ бўлиши кузатилади. Шу боис, кечаётган семантик ўзгаришни алоҳида бир сўз мисолида эмас, балки лексик–семантик гуруҳ кўламида тавсифлаш маъқул бўлса керак. Жумладан, Англиянинг ҳудудий бирликларини атовчи borough, country, county, city, hundred, land, port, shire, town каби сўзлар алоҳида бир лексик–семантик гуруҳни ташкил қилади.

Ушбу гуруҳга кирувчи лексемаларнинг семантик структураси тарихий ривожланиш жараёнида турлича кўламдаги ўзгаришларга учрайди. Айрим ҳолатларда семантик структурадаги кенгайиш кузатилса, бошқаларида маъно торайиши содир бўлади. Баъзи сўзларда маъно кенгайиши вақтинча ҳолат сифатида намоён бўлиб, кейинги босқичда торайиш билан алмашинилади.

Мисол тариқасида borough бирлигини оладиган бўлсак, ўрта асрларда burgh сўзи воситасида қалъа девори билан ўралган катта шаҳар аталган. Қадимги инглиз тилида мавжуд бўлган burgh сўзи герман тилларидаги bergan (яширинмоқ) феъли негизида ҳосил бўлган. IX асрга келиб burg сўзи ёрдамида ҳарбий қурилма, қаъла атала бошланган.

Кейинги даврларда Англиянинг қарийб барча шаҳарлари душмандан сақланиш мақсадида қалъа деворлари билан ўралган, оқибатида, burgh сўзи ҳар қандай шаҳарга нисбатан қўлланила бошланди. Шундай қилиб,   burgh элементи кўпчилик шаҳарлар номининг таркибий қисмига айланди: Cantwarburch (ҳозирги Canterbery), Eadwinesburgh (ҳозирги Edinburgh).

Англияда парламент тизими жорий қилинганидан сўнг катта шаҳарлар парламентга ўз вакилларини сайлаш ҳуқуқига эга бўлишди ва натижада burgh сўзи “сайлов округи” маъносини ҳам англата бошлади.

Шундай қилиб, burgh сўзининг тараққиётида маъно структурасининг босқичма–босқич кенгайиши кузатилади. Қадимги даврда ушбу сўзнинг номинатив маъноси “қалъа, иҳоталанган шаҳар” кўринишига эга бўлса, XI асрдан бошлаб лексик–семантик марказда силжиш юзага келиб, “катта шаҳар” маъноси ҳосил бўлади. Янги инглиз даврида эса, burgh сўзи иккита маънода қўлланила бошланган:

1. “муниципиал тузилишга эга катта шаҳар”;
2. “сайлов округи”.

Худди шунингдек, worker сўзининг маъно тараққиёти ҳам мазмун структурасининг босқичма–босқич кенгайиши орқали содир бўлди. Қизиғи, ушбу жараён ҳозиргача тўхтагани йўқ, зеро, ушбу сўзнинг маъно структурасида янги ҳосила маънолар пайдо бўлиши давом этмоқда.

Инглиз тили луғат таркибида worker сўзининг пайдо бўлиши ўрта инглиз даврига тўғри келади.

Қадимги инглиз тилидаги WEORCMAN (меҳнаткаш, ишчи) бирлиги WEORCAN (ишламоқ) феълининг ва man (одам) оти билан бирикуви асосида қўшма сўз сифатида шаклланган. Шу даврда битилган ёзма ёдгорликларда WEORCMAN сўзининг “меҳнаткаш”, “ишчи” маъноларидан ташқари “даражаси юқори ишчи”, “ишбилармон”, “ижодкор” маъноларида ҳам қўлланиш ҳолатлари учрайди.

Ўрта инглиз тили даврида туб инглиз феъли WERKE, WORKE (ишламоқ) замирида янги от – WORKER ясалган. Даставвал, “яратувчи” маъносини ифодаловчи ушбу сўз фақат Худога нисбатан ишлатилган бўлса, кейинчалик одамларга нисбатан ҳам қўлланиб, “бирон–бир ишни бажарувчи инсон” маъносини англата бошлаган.

Янги инглиз даврида ушбу сўзнинг маъно структурасида қатор ўзгаришлар ёки силжишлар юзага келади. Жумладан, XIX асрда WORKER сўзи “фабрикада ишлайдиган ёлланма ишчи” маъносини ҳам олади. XX асрга келиб эса, ушбу сўзнинг “ишчи, пролетариат” маъноси ривожланади. Бунга сабаб балким инглиз коммунистларининг нашри бўлган газетанинг “Daily Worker” деб аталишидир.

Ўтган асрнинг ўрталарида worker сўзининг “меҳнаткаш одам” маъносида ишлатилиши кузатилади. Шу маънода worker сўзи қатор сўз бирикмалари таркибига киради. Мазкур сўз бирикмалари турли касб эгаларини номлайди:  intellectual workers, workers by hand, social workers, office – workers, dairy – workers, health – workers, etc.

Касб эгаларини атовчи бирикмалар таркибида worker сўзининг қўлланиш меъёри кенгайиб бормоқда.

Олиб борилган кузатувлар ҳозирги даврда worker сўзининг маъно структураси кенгайиб бораётганидан дарак беради. Жумладан, ушбу сўз “меҳнаткаш” маъноси негизида қатор сўз бирикмалари таркибидан ўрин олади.

Яна бир қадимдан мавжуд бўлган knight сўзининг маъно тараққиёти босқичларига қисқача тўхталамиз.

Қадимги инглиз тилида cniht сўзи “ўғил бола”, “йигит” маъноларига эга бўлиб, кейинчалик “қирол ёки мулкдорнинг ҳарбий хизматчиси” маъносини ҳам касб этган.

Ўрта инглиз даврига келиб, knight сўзи нафақат “ҳарбий йигит” маъносида, балки “ҳар қандай ёшдаги ҳарбий”, “рицар”, “юқори табақадаги хонимлар хушомадгўйи”, “қўрқмас ҳарбий” каби қатор маъноларда ҳам қўлланила бошлаган. Жумладан, ўрта инглиз даврида ижод қилган Чосер ўзининг “Кентерберия ҳикоялари” номли асарида ўша давр рицарини қуйидагича тавсифлайди:

 A knight ther was, and that a worthy man, …. He loved chivalrie, Trouth and honor, freedom and curteisie, hand ther to haden he redden, no man ferre, As well in cristedom as in hethenesse. 

Рицарга хизмати учун лорд ёки қирол маълум ҳажмдаги ер майдонини совға қилишган ва бунинг оқибатида knight сўзининг яна бирлиги маъноси, “ер эгаси бўлган кичик ҳарбий” кўринишини олган. Бундан ташқари, шу даврда knight бой мулкдорларга нисбатан ишлатилиб, “рицарлик мақомига эга шахс” кўринишидаги умумийлашган мавҳум маънони ҳам касб этган.

Демак, ўрта инглиз даврида knight сўзининг маъно структурасида ўзига хос кенгайиш ҳолатлари юзага келган. Шунингдек, ушбу сўзнинг маъно структурасида лексик–семантик марказ ҳам ўзгаради.

Янги инглиз тилининг бошланиш даврида knight сўзи олдинги маъноларини асосан сақлаб қолади. Аммо, жамиятда юзага келган ижтимоий ўзгаришлар натижасида XVII асрдан бошлаб ушбу сўз кўпроқ “қўрқмас ва шавқатли инсон” маъносида қўлланила бошлаган. Кейинчалик графликнинг парламентдаги вакили (a knight of the shire) лавозими бекор қилиниши муносабати билан knight сўзнинг ушбу маъноси ҳам ўз кучини йўқотган.

Демак, knight сўзининг семантик ривожи янги инглиз даврида маъно қисқариши йўлидан борганлиги аён бўлади.

Таҳлиллар кўрсатишича, кўпчилик сўзлар маъно структурасидаги кенгайиш янги ҳосила маънолар шаклланиши ҳисобидан содир бўлган. Бу, ўз навбатида, ушбу сўзлар предмет номинатив мундарижасининг ва уларнинг қўлланиш кўламининг кенгайишини тақозо этади.