Bizga ma’lumkin parimiologiya va umuman maqolshunoslik bilan tarixdan ham ko’plab olimlar izlanish olib borishgan, jumladan, Maxmud Qoshg’ariy, Aristotel, Suqrotlar o’zlarining ijodlarida bu yo’nalishga bevosita qo’l urganladan hisoblanishadi. Tilshunoslik fanining rivojlanishida xalq og‘zaki ijodi namunalarini, xususan, maqollarni o‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi. Maqollar xalq tafakkuri, dunyoqarashi, madaniy qadriyatlari, hayotiy tajribasi va axloqiy me’yorlarini ifodalovchi qisqa, ammo chuqur mazmunli til birliklari hisoblanadi. Ular nafaqat badiiy-estetik, balki kognitiv va lingvokulturologik ahamiyatga ega bo‘lgan lisoniy hodisalardir.

Maqollarni ilmiy jihatdan o‘rganish dastlab folklorshunoslik va etnografiya doirasida boshlangan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan ular tilshunoslikning mustaqil obyekti sifatida qaralgan. Ushbu maqolada maqollarni o‘rganish tarixining ilk bosqichlari, ularning nazariy yondashuvlari hamda tilshunoslikda shakllangan asosiy ilmiy konsepsiyalar tahlil qilinadi. Tilshunoslikda maqollarni o‘rganishning tarixiy ildizlariga qaraydigan bo’lsak bu juda uzoq tarixga borib taqaladi. Maqollar xalq tafakkurining eng qadimiy shakllaridan biridir. Ularning dastlabki namunalari qadimgi yozma manbalarda, jumladan “Avesto”, “Devonu lug‘otit turk”, “Qutadg‘u bilig”, “Mahbub ul-qulub” kabi asarlarda uchraydi. Mahmud Koshg‘ariy maqollarni to‘plab, ularning semantik va grammatik tuzilishini tahlil qilgan ilk turkiy olim sifatida e’tirof etiladi. (M.Qoshg’ariy, 1960. 74-b)

Jaxon tilshunosligida hamda Yevropa ilmiy an’analarida, maqollarni o‘rganish Aristotelning “Retorika” asaridagi hikmatli so‘zlar tahlilidan boshlanadi. Keyinchalik Erazm Rotterdamskiyning “Adagia” (1500 y.) asari Yevropa paremiologiyasining poydevorini yaratgan. Ushbu asarda minglab maqollar ularning ma’nosi, qo‘llanish sohasi va madaniy konnotatsiyasi bilan birgalikda izohlangan. ( E.Rotterdamski, 2005. S-54)

      Maqollarni o‘rganishda lingvistik yondashuvlarning shakllanishi ham boshida biroz bahsli munozara edi. XIX asr oxiri — XX asr boshlariga kelib maqollarni o‘rganishda lingvistik tahlil usullari keng qo‘llanila boshlandi. Tilshunoslar maqollarni barqaror birikmalar tizimida, ya’ni frazeologizmlar qatorida ko‘ra boshladilar. Bu davrda A. Potebnya, V. Vinogradov, G. Permyakov kabi rus olimlari maqollarni semantik, struktur va funksional jihatdan tahlil qildilar. Ularning ishlari paremiologiya fanining nazariy asoslarini yaratdi.

O‘zbek tilshunosligida maqollarni tizimli o‘rganish XX asrning o‘rtalarida boshlandi. H. Zarifov, O. Safarov, S. Ibrohimov va M. Karimovlarning tadqiqotlari o‘zbek maqollarining leksik-semantik tuzilishini, ularning xalq mentalitetidagi o‘rnini va tarbiyaviy vazifasini ilmiy asosda yoritib berdi. Ayniqsa, H. Zarifov tomonidan o‘zbek maqollarining to‘plangan korpusi keyingi tadqiqotlar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qildi. (Safarov O. 2004 41-b.)

Tilshunoslikda paremiologiyaning fan sifatida shakllanishi dastlab XX asrning ikkinchi yarmida maqollarni o‘rganish lingvistikaning yangi tarmog‘i — paremiologiya sifatida shakllandi. Paremiologiya (yun. paroimia – maqol) maqollar, matallar, hikmatli so‘zlar va xalq aforizmlarini o‘rganuvchi fan sohasidir.

Paremiologiya semantik tahlil, kognitiv lingvistika, etnolingvistika va lingvokulturologiya bilan bevosita aloqada bo‘lib, maqollarni xalq tafakkurining konseptual modeli sifatida tahlil qiladi. Masalan, “Mehnat qilgan to‘yadi”, “O‘qigan biladi, o‘qimagan bilganini yo‘qotadi” kabi maqollar xalq tafakkuridagi mehnatsevarlik, bilimga intilish kabi konseptlarni til orqali ifodalaydi.

Zamonaviy paremiologiyada maqollar nafaqat til birliklari sifatida, balki madaniy kod, milliy tafakkur modeli sifatida ham tahlil qilinadi. Shu bois maqollarni o‘rganish bugungi kunda kognitiv-semantik, pragmatik va diskursiv yondashuvlar bilan boyitilmoqda.

Ushbu maqolada yana biz nemis maqolchiligining rivojlanish bosqichlarini ham tahlil qildik. XVI asr nemis maqolshunosligining boshlang‘ich davri hisoblanadi. Shu davrda yozuvchilar, tarixchilar, ruhoniylar xalq og‘zaki ijodiga qiziqa boshladilar.

• Sebastian Franck (1541) tomonidan yaratilgan “Sprichwörter” asari nemis maqollarining eng qadimgi yozma manbalaridan biri sanaladi. Bu to‘plam 10 mingdan ortiq maqollarni jamlagan bo‘lib, unda nemis xalqining hayotiy tajribasi, axloqiy qarashlari aks etgan.
• Erasmus Rotterdamskiy tomonidan yozilgan “Adagia” asari esa lotin maqollarini to‘plagan bo‘lsa-da, nemis madaniy muhitida ham katta ta’sir ko‘rsatib, nemis olimlarini o‘z milliy maqollarini to‘plashga ilhomlantirgan.

Bu davrda maqollar ko‘proq tarbiyaviy va diniy qadriyatlarni targ‘ib qilish vositasi sifatida qaralgan.

Maqollar tarixini o’rganar ekanmiz nemis maqollarining tarixi XVII–XVIII asrlarda ilmiy va amaliy yondashuvlar asosida olib borilganini ko’rishimiz mumkin.

XVII asrda nemis maqollarini tizimli yig‘ish ishlari kengaydi.

• Georg Henischius (1601) o‘zining “Teütsche Sprichwörter” asarida xalq maqollarini tematik jihatdan tasniflashga uringan.
• **Friedrich Meissner (1630)**ning ishlari ham maqolshunoslik tarixida muhim o‘rin tutadi.

XVIII asrda esa nemis ma’rifatchilari maqollarga didaktik jihatdan qarash bilan bir qatorda, ularning tilshunoslik va tarixiy xususiyatlarini ham tahlil qila boshladilar. Bu davr maqollarni faqatgina “axloqiy hikmat” sifatida emas, balki madaniy meros sifatida ko‘rishning boshlanish davri bo‘ldi.

Nemis maqollar tarixini o’rganar ekanmiz  XIX asrda nemis maqollarining rivojiga ulkan hissa qo’shgan aka-uka Grimmlarni  maqolshunosligining shakllanishiga qo’shgan hissasi beqiyos.

XIX asr nemis maqolshunosligi tarixida burilish davri bo‘ldi. Romantizm davrida xalq og‘zaki ijodiga qiziqish keskin oshdi.

• Jakob va Vilgelm Grimm aka-ukalari tomonidan 1837 yilda chop etilgan “Deutsche Sprichwörter” to‘plami nemis maqolshunosligining ilmiy asoslangan yirik manbasi hisoblanadi.
• Grimm akalari nafaqat maqollarni yig‘ish, balki ularning kelib chiqishi, semantik qatlamlari, boshqa tillardagi o‘xshash shakllari bilan qiyosiy tahlil ham olib bordilar.

Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, maqollarni o‘rganishning dastlabki bosqichlari xalq og‘zaki ijodining to‘planishi va yozma manbalarga kiritilishi bilan bog‘liq bo‘lsa, keyingi bosqichlarda ularning lingvistik tabiatini ochishga qaratilgan ilmiy tahlillar paydo bo‘ldi. Paremiologiya fani shakllanishi natijasida maqollar semantik, kognitiv va madaniy birlik sifatida talqin qilina boshlandi. Ularning o‘rganilishi tilshunoslik, falsafa, madaniyatshunoslik, psixologiya kabi fanlar bilan uzviy bog‘liq holda olib borilmoqda.

Demak, maqollarni o‘rganishning dastlabki bosqichlari hozirgi zamon lingvistik tadqiqotlari uchun nazariy asos yaratgan bo‘lib, bu yo‘nalish hozirda xalq tafakkurining universal tilini tahlil qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.