Yillar davomida ta’lim tizimi rivojlanib bormoqda va bu o‘qitish va o‘qish tizimini doimiy ravishda yangilab borishni talab etmoqda. Shuning uchun ham hozirgi sharoitda ta’lim muassasalaridagi qo‘llaniladigan o‘quv fan dasturlarini tanlash yoki moslashtirish bo‘yicha ichki va tashqi talablar ham qo‘yilmoqda. Hozirgi kunda xorijiy tillarni o‘qitish va o‘rganishda ko‘pgina samarali yondashuvlardan foydalanib kelinmoqda. Shulardan biri bu kompetensiyaga asoslangan til o‘qitish yondashuvidir (Competency-Based Language Teaching). Bu yondashuvning qisqacha tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, u 1970 yillarda AQSh da paydo bo‘lgan bo‘lib, Benjamin Bloom tomonidan keng targ‘ib qilingan va kasbiy ta’lim dasturlarini tashkil qilishda foydalanilgan. Bu yondashuv 1980 yillardan to 1990 yillargacha Yevropada ham keng qo‘llanilib kelindi va Avstraliyada kasbiy mahoratni baholash uchun ishlatilindi. Rivojlanish davrida bu yondashuv turlicha nomlandi, masalan, vazifaga asoslangan o‘rganish, mezonlarga asoslangan o‘rganish, qobiliyatni ishga soladigan ta’lim [Bowden  2004: 91].

CBLT tilni alohida o‘qitishdan ko‘ra, ijtimoiy kontekst bilan bog‘lashni talab qiladi. Ushbu yondashuv o‘quvchilardan samarali muloqot qilish uchun tildan foydalanishlari mumkinligini namoyish etishni talab qiladi [Richards and Rodgers 2001: 231]. Dokingning fikriga ko‘ra CBLT o‘rganilayotgan fandan olingan bilimlarni emas, balki kompetensiyani rivojlantirish, takomillashtirishni nazarda tutadi, ya’ni e’tibor o‘quvchilarning til haqida bilganlaridan u bilan nima qilishlari mumkinligiga o‘tadi. Kompetensiya yoki o‘quv natijasiga e’tiborning qaratilishi o‘quv dasturlarini tuzishga qo‘yilgan talablarni, o‘qitish strategiyalari, baholash mezonlarini ishlab chiqishga asos bo‘ladi. Qoida va me’yorlarga asoslangan baholash o‘rniga mezonga asoslangan baholash qo‘llaniladi, unda o‘quvchilar aniq o‘quv vazifalarini qanchalik yaxshi bajarishlari mumkinligiga qarab baholanadi [Docking 2016: 8-17].

Kompetensiya terminini ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, Richards va Rojerslarning takidlashiga ko‘ra bu "muhim ish funksiyalari" yoki muayyan muhitdagi vazifalarni anglatadi [Richards and Rodgers 2001: 148]. Har bir aniq vazifani muvaffaqiyatli bajarish uchun aniq qo‘llanilishi kerak bo‘lgan ko‘nikma va bilimlar to‘plami talab qilinadi. CBLTda kompetentsiya deganda o‘quv modulining oxirida ko‘rsatilgan yakuniy vazifa tushunilishi mumkin. Masalan, Meksika ta’lim vazirligi (Secretaria de Educación Pública, SEP) bir nechta kompetensiyalarni ta’kidlaydi, masalan "inson tanasining turli tizimlarining tarkibiy qismlarini diagramma shaklida tavsiflash uchun eslatmalar tuzish", "atrof-muhitdagi favqulodda vaziyatlarda harakat qilish bo‘yicha ko‘rsatmalarni tushunish va tuzish" va "sog‘lig‘i yuzasidan shikoyatlarni ifoda etish". Bular har bir talaba ushbu kompetensiyalarni o‘zlashtirish uchun bajarishi kerak bo‘lgan yakuniy topshiriqlardir.

CBLTda talabalar tildan auditoriyadan tashqarida duch kelishi mumkin bo‘lgan real vaziyatlarda foydalanishni o‘rganadilar. Masalan, talaba anketani to‘ldirishi, shaxsiy tibbiy ma’lumotni taqdim etishi yoki ma’lum bir topshiriqni qanday bajarish bo‘yicha ko‘rsatmalar berishi kerak bo‘lishi mumkin. Bundan shu narsa ma’lum bo’ladiki, til o’rganuvchilar malakali bo‘lish uchun mashq qilishlari kerak bo‘lsa-da, kompetensiyalar amaliy harakatlar emas. Kompetensiyalar-bu talabaga baho berish uchun emas, yoki talabaga topshiriqni yaxshiroq bajarishga yordam berish uchun emas. Kompetensiyalar-bu tilni kontekstda amaliy qo‘llashdir.

CBLT o‘qitishning yangi yondashuvini talab qiladi, garchi ko‘pchilik chet tili o‘qituvchilari uchun yangilik bo‘lmasa ham. Darslarda o‘quvchilar markazda bo‘lishi kerak (student-centered), ular nima qila olishlariga e‘tibor qaratishlari kerak. Grammatik qoidalarni takrorlash yoki yozma nutqdagi xatolarni aniqlash qobiliyati kompetensiyani baholash uchun yetarli emas. Talabalar o‘rganilayotgan tildan foydalangan holda real hayotda duch kelishi mumkin bo‘lgan aniq vazifalarni bajara olishlarini namoyish etishlari kerak bo‘ladi.

Bilimga yo‘naltirilgan bo‘lish o‘rniga, malakaga asoslangan kurslar muayyan vazifalarni bajarish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarga asoslanadi. Aytaylik, ma’lum bir vazifa “ofisga qo‘ng‘iroq qilish va xizmat haqida shikoyat qilish”dir. Bunday vazifani bajarish uchun qanday ko‘nikmalar talab qilinadi? Ulardan ba‘zilari quyidagilar:

• telefon raqamlarini o‘qish va tushunish qobiliyati;
• javob berish yoki qo‘ng‘iroq qilishda o‘zini tanishtirish qobiliyati;
• biror kishi bilan gaplashishni so‘rash qobiliyati;
• kutib turish so‘ralganda nima deb javob berish qobiliyati;
• xabar berish yoki xabar olish taklifiga javob berish qobiliyati;
• o‘rganilayotgan tildagi an’anaviy madaniy me’yorlarga rioya qilgan holda xushmuomalalik bilan fikr bildirish qobiliyati;
• o‘tgan zamonlardan foydalanish qobiliyati; va
• tegishli va mos ma’lumotlarni taqdim etish qobiliyati.

Ushbu misolda kundalik darslar ushbu alohida kichik tarkibiy qismlarga tegishli ma’lumotlar va faoliyatni hisobga olgan holda rejalashtiriladi. Har bir bosqichida talabalar kompetensiyani o‘zlashtirishdagi individual yutuqlari to‘g‘risida fikr-mulohazalarni (feedback) taqdim etadigan ma‘lumotlarga ega bo‘lishadi.

CBLTni amalga oshirishning ijobiy natijasi shundaki, u o‘zgarishlarni rag‘batlantiradi va bilimlarni o‘qitish va o‘zlashtirishni yaxshilaydi. Kompetentsiyaga asoslangan o‘qitish va baholash yondashuvlari o‘qituvchilarga o‘zlarining ta‘lim va o‘quv dasturlarini takomillashtirish imkoniyatini berganligi sababli, baholash sifati yaxshilanishi mumkin va talabalarni o‘qitish sifati kutilgan natijalarni aniq belgilash va kompetensiyaga asoslangan baholash taqdim etishi mumkin bo‘lgan doimiy fikr-mulohazalar orqali yaxshilanadi [Sturgis 2012: 176].

CBLT xususiyatlari Schneck tomonidan quyidagicha tasvirlangan: “kompetensiyaga asoslangan ta’lim vazifani bajarishga yo‘naltirilgan ta’lim yondashuvi bilan juda ko‘p o‘xshashliklarga ega va talabalar, o‘qituvchilar va jamiyatning o‘zgaruvchan ehtiyojlariga moslashadi” [Schneck 1978: 211].

"Kompetensiya" turli manbaalarda turlicha izohlanadi. Bunda va Sanders ma’lumotlariga ko‘ra, kompetensiyalarning ikki turi mavjud. Ta’riflardan birida kompetensiyaga gipotezali tushuncha sifatida qaraladi. Ikkinchi turi esa vazifani bajarishning yashirin yoki aniq standartini anglatadi [Bunda ava Sanders 1979: 269].

Kompetensiyaning birinchi turiga kelsak, ular ko‘p jihatdan “mahorat”, “yutuq” va “aql” so‘zlariga o‘xshashdir. Bu holda “kompetensiya”  ba’zi konseptual asoslarga mos keladi. O‘quv dasturlari bo‘yicha mutaxassislar “kompetensiyalar ro‘yxatini tuzish” haqida gapirganda, ular ushbu atamani tushuncha sifatida ishlatadilar. Biroq, tushuncha ta’rifining kengligi juda katta farq qiladi. Ba’zi hollarda “kompetensiya” ta’rifi “ko‘nikmalar” so‘zidan kengroq bo‘lib, kognitiv, hissiy va psixomotor qobiliyatlarning kombinatsiyasini anglatadi. Boshqa odamlar malakani xulq-atvor maqsadi bilan sinonim sifatida ishlatishadi, bu odatda mahoratning cheklovchi ta‘rifidir. Vazifani bajarish standartiga bevosita yoki aniq taalluqli bo‘lgan kompetensiyaning ikkinchi turiga kelsak, bu atama mahorat yoki vazifani bajarish darajasi mezonining ta’riflari bilan chambarchas bog‘liq [Bunda ava Sanders 1979: 274].

Auebak ESL da (Inliz tili ikkinchi til sifatida) CBLT dasturlarini amalga oshirishga ta’sir qiluvchi omillar haqida foydali ma’lumot beradi va sakkizta asosiy xususiyatni ta’kidlaydi [Auerbach 1986: 411-415]:

1. Jamiyatda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishga e’tibor. Maqsad talabalarga atrofdagi dunyo talablarini bajara oladigan mustaqil shaxs bo‘lishga yordam berishdir.
2. Hayotiy ko‘nikmalarga alohida e’tibor beriladi. Tilni alohida o‘rgatish o‘rniga, CBLT tilni muayyan vazifalar uchun aloqa funksiyasi sifatida o‘rgatadi. Talabalar faqat o‘zlari ishlashi kerak bo‘lgan vaziyatlarda talab qilinadigan til shakllari/ko‘nikmalarini o‘rganadilar. Ushbu shakllar "kerakli tilni empirik baholash" bilan belgilanadi [Findlay va Natan 1980: 224].
3. Vazifalarni bajarishga e’tiborni yo‘naltirish. Muhimi, o‘quvchilar o‘rganish natijasida nima qilishlari mumkin. Til va ko‘nikmalar haqida bilim yoki gapirish qobiliyatiga emas, balki aniq xatti-harakatlarga e‘tibor qaratiladi.
4. Modulli o‘qitish. Tilni o‘rganish boshqariladigan va mantiqiy bosqichlarga bo‘linadi. O‘qituvchilar ham, talabalar ham yaxshilanishni aniq ko‘rishlari uchun maqsadlar tor yo‘naltirilgan kichik maqsadlarga bo‘lingan.
5. Aniq ifodalangan natijalar. Natijalar talabalar va o‘qituvchilar tomonidan kelishilgan va hamma uchun ma’lum hisoblanadi. Ular xulq-atvor maqsadlari nuqtai nazaridan aniqlanadi, shunda talabalar ulardan qanday xatti-harakatlar kutilayotganini aniq bilishadi.
6. Doimiy baholash. Talabalar qanday ko‘nikmalarga ega emasligini aniqlash uchun dastlabki nazorat (test)dan o‘tadilar va maqsad etib olingan ko‘nikmani egallagandan so‘ng keyingi testlardan o‘tadilar. Agar ular kerakli ko‘nikmani rivojlantira olmasalar, ular maqsadga erishish uchun ishlashni davom ettiradilar va qayta sinovdan o‘tadilar. Dasturni baholash test natijalariga asoslanadi va shuning uchun ob’ektiv miqdoriy hisoblanadi.
7. Belgilangan vazifalarni bajarishda ko‘rsatilgan mahorat. Qog‘oz va qalamdan foydalangan holda an’anaviy testlardan farqli o‘laroq, baholash oldindan belgilangan xatti-harakatlarni namoyish etish qobiliyatiga asoslanadi.
8. Til o‘rganuvchilarga yo‘naltirilgan individual ta’lim. Tarkib, daraja, temp va  maqsadlar individual ehtiyojlarni hisobga olgan holda belgilanadi. O‘quv rejalarini ishlab chiqishda oldingi mashg‘ulotlar va yutuqlar hisobga olinadi. O‘rganishga vaqt belgilanmaydi, ya’ni talabalar o‘z tezligida rivojlanib boradilar va faqat kompetensiyasi yetarli darajada rivojlanmagan sohalarga e’tibor qaratadilar.

Shuni ham takidlab o‘tishni lozim toptikki, talaba nuqtai nazaridan kompetensiyaga asoslangan yondashuv bir nechta afzalliklarga ega:

1. Kompetensiyalar aniq va amaliydir va ularni talabaning ehtiyojlari va manfaatlariga mos keladigan deb hisoblash mumkin.
2. Talaba kompetensiyalar dolzarb va foydaligiga ko‘ra  baholashi mumkin.
3. O‘qitiladigan va sinovdan o‘tkaziladigan kompetensiyalar aniq va ommaviy – shuning uchun talaba nimani o‘rganish kerakligini aniq biladi.
4. Kompetensiyalar bosqichma bosqich o‘zlashtirilishi mumkin, shunda talaba nimani o‘rganganini va nimani o‘rganishi kerakligini ko‘rishi mumkin.

Bu yondashuvni qo‘llashda o‘qituvchi va til o‘rganuvchilarning o‘z vazifalari belgilab olingan. Masalan, o‘qituvchining roli ma’lumot berishdan fasilitator roliga o‘zgaradi [Jackson, M. J., Gallis, H. A. 2007: 124-128]. Bu o‘qituvchilar endi ma’lumot bermaydilar degani emas, lekin ular har xil turdagi ma’lumotlarni taqdim etadilar va uni turli yo‘llar bilan yetkazadilar. O‘qituvchilar o‘z o‘quvchilariga materiallar, mashqlar va amaliyot imkoniyatlarini taqdim etadilar [Baartman, L. K. 2006:153]. Ushbu materiallarning sifati va haqiqiyligi dars muvaffaqiyatining kalitidir.

Rejalashtirish o‘quv jarayonining markaziy qismiga aylanadi. Birinchidan, har bir vakolatni aniqlash kerak. Har bir kompetensiya tegishli ko‘nikmalarga bo‘linishi kerak. Keyin talabalarga ushbu ko‘nikmalarni o‘rganish va mashq qilish imkonini beradigan modullarni ishlab chiqish kerak. O‘qituvchilar ushbu kompetensiyani o‘zlashtirish uchun talabalar nima va qanchalik yaxshi bajarishlari kerakligini aniq belgilashlari kerak. Har bir kompetensiyani baholaydigan maxsus rubrikalar darsning boshidan boshlab talabalar e’tiboriga yetkazilishi kerak [Auerbach 1986: 423-430].

O‘qituvchilar malaka talablarini bajarish uchun zarur bo‘lgan aniq ko‘nikmalar bilan bog‘liq mashqlarni ishlab chiqish uchun ko‘p vaqt sarflashlari kerak. Talabalarni baholash va aniq, yo‘naltirilgan va moslashtirilgan fikr-mulohazalarni taqdim etish uchun ham ko‘p vaqt talab etiladi [Richards va Rogers 2001: 214].

Til o‘rganuvchilarning vazifalari haqida gapiradigan bo‘lsak, ularning rollari ham o‘zgarishi kerak. Ular endi asosiy ma’lumot manbalari sifatida faqat o‘qituvchi va sinfga tayana olmaydilar. Buning o‘rniga til o‘rganuvchilar shogirdlik vazifasini bajaradilar. Ularning roli bilimlarni birlashtirish, ishlab chiqarish va tarqatishdan iborat bo‘ladi [Jons va boshq., 1994: 174]. Til o‘rganuvchilarning o‘zlari o‘rganishda faol ishtirok etadilar va mustaqillikka intilishadi. Ular turli xil sharoitlarda tanqidiy fikrlashni, moslashtirishni va bilimlarni yetkazishni o‘rganadilar. Standartlar aniq va xatosiz bo‘lganligi sababli, talabalar har bir kompetensiya ustida ishlashni davom ettirishga, uni o‘zlashtirishga va keyin boshqasiga o‘tishga tayyor bo‘lishlari kerak [Jack C.Richards va Theodore S.Rodgers 2001: 156].

Dastlab, talabalar ushbu yondashuvga qarshi turishlari mumkin, ayniqsa, agar ular tilni o‘rganishga haqiqiy ehtiyoj sezmasalar. Sinfda muvaffaqiyatli muloqot va natija til o‘rganuvchilarning ishtirokiga bog‘liq. Ular o‘zlarini rag‘batlantirish va ma’lumotni hayotlarida qo‘llash yo‘llarini topishlari va uni o‘quv jarayoniga qo‘shishlari kerak. Talabalar kompetensiyaga asoslangan til o‘qitish yondashuvi qo‘llaniladigan sinfida e‘tiroz bildirishga, savollar berishga va tashabbus ko‘rsatishga tayyor bo‘lishlari kerak [Marselino 2005:83].

Xulosa qiladigan bo‘lsak, kompetensiyaga asoslangan o‘quv dasturi qo‘llanilganda til o‘rganuvchilar faqat sinfdan tashqari haqiqiy hayotda bajariladigan topshiriqlarni muvaffaqiyatli bajarganliklari uchun mukofotlanadilar. Ideal holda, kurs boshida har bir til o‘rganuvchiga tilni bilish darajasini belgilaydigan dastlabki baho beriladi. Keyin ular materialni o‘z tezligida o‘rganishni boshlaydilar, o‘qituvchilardan ko‘p ma’lumot olishadi. Til o‘rganuvchilar o‘z ishlarining har bir bosqichida qayerda ekanliklarini va malaka standartlariga javob berish uchun nima qilishlari kerakligini bilishadi.